თქვენ არ ეცნობით კონსტიტუციური სარჩელის/წარდგინების სრულ ვერსიას. სრული ვერსიის სანახავად, გთხოვთ, ვერტიკალური მენიუდან ჩამოტვირთოთ მიმაგრებული დოკუმენტი

1. სადავო ნორმატიული აქტ(ებ)ი

1. საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსი

2. სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ საქართველოს კანონი

2. სასარჩელო მოთხოვნა

3. საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის სამართლებრივი საფუძვლები

საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი და 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტი.

4. განმარტებები სადავო ნორმ(ებ)ის არსებითად განსახილველად მიღებასთან დაკავშირებით

კონსტიტუციური სარჩელის დასაშვებობა:

მიგვაჩნია, რომ კონსტიტუციური სარჩელი:

ა) ფორმით და შინაარსით შეესაბამება „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹-ე მუხლით დადგენილ მოთხოვნებს;

ბ) შეტანილია უფლებამოსილი სუბიექტის - საქართველოს სახალხო დამცველის მიერ (საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით);

გ) სარჩელში მითითებული საკითხი არის საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი;

დ) სარჩელში მითითებული საკითხი არ არის გადაწყვეტილი საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ;

ე) სარჩელში მითითებული საკითხი რეგულირდება საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი და მე-3 პუნქტებით;

ვ) კანონით არ არის დადგენილი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა;

ზ) სადავო კანონქვემდებარე ნორმატიულ აქტის კონსტიტუციურობაზე სრულფასოვანი მსჯელობა შესაძლებელია ნორმატიული აქტების იერარქიაში მასზე მაღლა მდგომი იმ ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობაზე მსჯელობის გარეშე, რომელიც კონსტიტუციური სარჩელით გასაჩივრებული არ არის.

5. მოთხოვნის არსი და დასაბუთება

მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების პროცესში საიდუმლო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა

საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატმა, ინდივიდუალური საქმისწარმოებისა და სისტემური მონიტორინგის ფარგლებში, გამოკვეთა მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების პროცესში საიდუმლო ინფორმაციასთან ხელმისაწვდომობის პრობლემა.

შეუსრულებელია სახალხო დამცველის რეკომენდაცია საკანონმდებლო ცვლილების შესახებ, რომლითაც მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდის ოქმში ასახულ საიდუმლო ოპერატიულ ინფორმაციაზე პატიმრის წვდომის ბლანკეტური შეზღუდვა გაუქმდება და სასამართლოს დაეკისრება ყოველ ინდივიდუალურ საქმეში ინფორმაციის მსჯავრდებულისთვის გაცნობის შესაძლებლობაზე მსჯელობის ვალდებულება.

Ø პრობლემის არსი

წლების განმავლობაში სახალხო დამცველის აპარატში მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების საკითხთან დაკავშირებით არაერთი მომართვა დაფიქსირდა. პატიმრები მიუთითებდნენ, მომეტებული და მაღალი საშიშროების რისკის დაუსაბუთებლად მინიჭების და შესაბამისად, დახურული ტიპის და განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებებში განთავსების მიზანშეუწონლობაზე.

აპარატის მიერ ინდივიდუალური საქმისწარმოების ფარგლებში ხსენებული საკითხების შესწავლის დროს გამოიკვეთა მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების პროცესში საიდუმლო ინფორმაციასთან ხელმიუწვდომლობის პრობლემა.

მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდის გადაწყვეტილება საშიშროების რისკის სახის განსაზღვრის შესახებ შეიძლება მსჯავრდებულის მიერ ერთჯერადად გასაჩივრდეს მხოლოდ მსჯავრდებულის თავისუფლების აღკვეთის შესაბამისი ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანის თაობაზე გენერალური დირექტორის ბრძანებასთან ერთად, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით, სასამართლოში, გენერალური დირექტორის ბრძანების ჩაბარებიდან ერთი თვის ვადაში.[1]

სასამართლოები გადაწყვეტილებებში უთითებენ, რომ მათ გამოითხოვეს და შეისწავლეს საიდუმლო ოპერატიული ინფორმაცია, თუმცა საკანონმდებლო რეგულაციის შესაბამისად, სასამართლო არ არის უფლებამოსილი საიდუმლო ინფორმაცია, მისი სამართლებრივი ბუნებიდან გამომდინარე, გააცნოს მხარეებს და სასამართლოს გადაწყვეტილებაში ასახოს. შესაბამისად, მსჯავრდებულზე არსებული ოპერატიული ინფორმაცია („დანართი №2“-ში არსებული ინფორმაცია) მსჯავრდებულისთვის ბლანკეტურად ხელმიუწვდომელია. ასეთი მიდგომა წინააღმდეგობაში მოდის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს უახლეს პრეცედენტულ სამართალთან. გამომდინარე აქედან, აუცილებელია, „დანართი №2“-ში დაფიქსირებულ ინფორმაციასთან მსჯავრდებულისთვის წვდომის ბლანკეტურ შეზღუდვის კონსტიტუციურობის შეფასება. მიგვაჩნია, რომ თითოეულ ინდივიდუალურ შემთხვევაში საქმის განმხილველ მოსამართლე ვალდებული უნდა იყოს იმსჯელოს: შესაძლებელია თუ არა საიდუმლო ინფორმაციის მთლიანად ან/და ნაწილობრივ განსაიდუმლოების გზით, მისი პატიმრისთვის გაცნობა. აუცილებელია, ისეთი ინფორმაციის მსჯავრდებულებისთვის გაცნობა, რაც არ ეხება მესამე პირებს, არ ამჟღავნებს კონფიდენტის ვინაობას და რაც უშუალოდ მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციას/მონაცემს მოიცავს და მისი პატიმრისთვის გაცნობა საფრთხეს არ შეუქმნის მართლმსაჯულების განხორციელებას, კონკრეტული პირების სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას და პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოებას.

სპეციალური პენიტენციური სამსახურის ინფორმაციით, მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის გადაწყვეტილება და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გენერალური დირექტორის ბრძანება გასაჩივრდა: 2020 წელს - 14, 2021 წელს - 12 და 2022 წელს - 33 მსჯავრდებულის/მისი ადვოკატის მიერ.[2]

ვინაიდან სასამართლოებში ხსენებულ საკითხზე ინფორმაციის სტატისტიკური დამუშავება არ ხორციელდება,[3] აპარატს[4] სპეციალურმა პენიტენციურმა სამსახურმა,[5] პატიმართა ინფორმირებული თანხმობების მოპოვების შემდეგ, წარუდგინა 36 პატიმრის მონაცემები, ვინც 2020-2022 წლებში სასამართლოში გაასაჩივრა მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის გადაწყვეტილებები და პენიტენციურ დაწესებულებაში განთავსების შესახებ სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გენერალური დირექტორის ბრძანებები.

სახალხო დამცველის აპარატმა[6] საკანონმდებლო დანაწესის[7] შესაბამისად, შეისწავლა 25 დასრულებული ადმინისტრაციული საქმე. ძირითადი მიგნებები:

· უმრავლეს შემთხვევაში მსჯავრდებულთა სარჩელების განხილვა დროში ხანგრძლივად ჭიანურდება და არ არის შემუშავებული მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს პატიმართა სარჩელების გონივრულ ვადაში განხილვას;

· სასამართლო განხილვის გაჭიანურების გამო რისკების ხელახალი გეგმიური გადაფასების ვადა დგება და წინა სარჩელის განხილვა პრაქტიკულად აზრს კარგავს;

· კანონმდებლობა არ ითვალისწინებს მსჯავრდებულთა სარჩელების ბაჟისგან გათავისუფლების ვალდებულებას;

· პატიმრებს აქვთ კვალიფიციური იურიდიული დახმარების პრობლემა, რის გამოც მათი სარჩელები ხშირ შემთხვევაში ხარვეზდება;

· კანონმდებლობა ბლანკეტურად გამორიცხავს მსჯავრდებულისთვის მის შესახებ საიდუმლო/ოპერატიული ინფორმაციის გაცნობის შესაძლებლობას;

· მოწმეების დაკითხვა მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში ხდება;

· სასამართლო გადაწყვეტილებები ძირითადად დაუსაბუთებელია, მხოლოდ ნორმატიული აქტის დებულებებზე მითითებით შემოიფარგლება და არ შეიცავს საერთაშორისო სტანდარტებზე მითითებას პატიმრების უფლებებზე.

Ø კანონმდებლობით დადგენილი მოწესრიგება

მოქმედი პენიტენციური კოდექსის თანახმად, მსჯავრდებულისთვის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულების ტიპს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განსაზღვრავს სამსახურის გენერალური დირექტორი. სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით მსჯავრდებული სამსახურის გენერალური დირექტორის გადაწყვეტილებით შეიძლება გადაყვანილ იქნეს სხვა პენიტენციურ დაწესებულებაში: მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის გათვალისწინებით ან გათავისუფლებისათვის მოსამზადებლად. მსჯავრდებულის რისკის შეფასებასა და პერიოდულ გადაფასებას უზრუნველყოფს რისკის შეფასების გუნდი.[8]

რისკების შეფასების წესის განმსაზღვრელი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტი - „მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესის თაობაზე“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის N395 ბრძანების დანართი, ადგენს მსჯავრდებულთა საშიშროების 4 სახეს: დაბალს, საშუალოს, მომეტებულს და მაღალს.[9]

რისკის განსაზღვრისას გაითვალისწინება: დაწესებულების, გარშემომყოფთა, საზოგადოების, სახელმწიფოს ან/და სამართალდამცველი ორგანოების უსაფრთხოებისათვის მსჯავრდებულისგან მომდინარე საშიშროება, რომელიც განისაზღვრება შემდეგი კრიტერიუმების შეფასების საფუძველზე: მსჯავრდებულის პიროვნული თვისებები; ჩადენილი დანაშაულის კატეგორია და მოტივი; დამდგარი მართლსაწინააღმდეგო შედეგი; დაწესებულებაში გამოვლენილი ქცევა; ჩადენილი იმგვარი ქმედება, რომელიც იწვევს/გამოიწვევს დაპირისპირებას მსჯავრდებულთა მასასთან და საფრთხეს უქმნის/შეუქმნის მსჯავრდებულის/სხვა მსჯავრდებულების სიცოცხლეს ან/და ჯანმრთელობას ან პენიტენციური სისტემის ნორმალურ ფუნქციონირებას; დაწესებულების წარმომადგენლებთან და სხვა მსჯავრდებულებთან დამოკიდებულება, მათზე უარყოფითი გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა; დაწესებულების დებულებითა და დღის განრიგით გათვალისწინებული მოთხოვნების შესრულება; ალკოჰოლის, აზარტული თამაშების, ნარკოტიკული, ახალი ფსიქოაქტიური და ფსიქოტროპული ნივთიერებების მიმართ დამოკიდებულება; მსჯავრდებულის მიერ წარსულში, ასევე დაწესებულებაში დანაშაულის ჩადენის ფაქტები; დარჩენილი სასჯელის ხანგრძლივობა; დაწესებულებიდან გაქცევის ან გაქცევის მცდელობის ფაქტები; წარსულში დაწესებულებაში სასჯელის მოხდის შემთხვევები; მსჯავრდებულის ასაკი; ქურდულ სამყაროსთან/ტერორიზმთან დამოკიდებულება; არსებულ სარეაბილიტაციო/რესოციალიზაციის პროგრამებში ჩართულობა; ისეთი თვითდაზიანების მიყენების/მცდელობის ფაქტები, რომლითაც საფრთხე ექმნება ან შეიძლება შეექმნას დაწესებულების ნორმალურ ფუნქციონირებას; წახალისების/დისციპლინური სახდელის/ პატიმრობის გამოყენების ფაქტი.[10]

დაბალი რისკის მქონე მსჯავრდებული თავსდება დაბალი რისკის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში, საშუალო რისკის მსჯავრდებული - ნახევრად ღია ტიპის დაწესებულებაში, მომეტებული რისკის მსჯავრდებული - დახურული ტიპის დაწესებულებაში, ხოლო მაღალი რისკის მსჯავრდებული - განსაკუთრებული რისკის დაწესებულებაში.[11] შესაბამისად, კანონი განასხვავებდა და განასხვავებს მსჯავრდებულთა უფლებრივ მდგომარეობას დაწესებულებების მიხედვით, რაც აისახება სატელეფონო ზარების, ხანგრძლივი და ხანმოკლე პაემნის უფლების რაოდენობასა და დღის განრიგზე.[12]

მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების გუნდი დამოუკიდებლად, მულტიდისციპლინური მიდგომის საფუძველზე ახორციელებს მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასებას და მისი რისკის სახის დადგენას.[13] სხდომაზე განიხილავს დაწესებულების დირექტორისა და უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს გაგზავნილ მასალებს, რომელთა მიღებიდან 20 სამუშაო დღის ვადაში, იღებს გადაწყვეტილებას მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის დადგენის თაობაზე. გადაწყვეტილება მიიღება ზეპირი მოსმენის გარეშე. ხოლო თუ გუნდი ჩათვლის, რომ მსჯავრდებულისათვის საშიშროების მომეტებული ან მაღალი რისკის დადგენის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებამდე საჭიროა უშუალოდ მსჯავრდებულისაგან დამატებითი ინფორმაციის მიღება, უფლებამოსილია, მსჯავრდებულს მოუსმინოს საკუთარი ინიციატივით.[14] სხდომაზე იწარმოება სხდომის ოქმი, რომელშიც მიეთითება ინფორმაცია თითოეული წევრის პოზიციისა და მიღებული საბოლოო გადაწყვეტილების შესახებ.[15] გადაწყვეტილება მიიღება ხმათა უბრალო უმრავლესობით, ღია კენჭისყრის წესით.[16]

გუნდის მიერ მსჯავრდებულის საშიშროების რისკის შეფასების საფუძველზე, მსჯავრდებულის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში დატოვების, იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის გადაწყვეტილებას ბრძანების სახით იღებს გენერალური დირექტორი, გუნდის გადაწყვეტილების მისთვის გადაცემიდან არაუმეტეს 10 სამუშაო დღის ვადაში.[17]

მნიშნელოვანია ოქმში არსებული საიდუმლო ინფორმაციის საკითხი. გუნდი მსჯავრდებულის საშიშროების რისკს განსაზღვრავს, რა დროსაც დანართი N1-ის და დანართი N2-ის შესაბამისად მიწოდებულ ინფორმაციას აფასებს ზემოხსენებული კრიტერიუმების მიხედვით. რისკის განსაზღვრა სწორედ ამ შეფასების შედეგია.[18] დანართი N2-ით დადგენილ ფორმაში ისეთი ინფორმაციის შეტანისას, რომელიც მოპოვებულია „ოპერატიულ-სამძებრო საქმიანობის შესახებ“ კანონით დადგენილი წესით ან წარმოადგენს სახელმწიფო საიდუმლოებას, ეს ფორმა გუნდს საიდუმლო საქმისწარმოების წესით ეგზავნება.[19] სხდომის ოქმი, რომელშიც ასახულია გუნდის გადაწყვეტილება და ხსენებული ინფორმაცია, წარმოადგენს სახელმწიფო საიდუმლოებას და მისი გაცნობა შესაძლებელია კანონმდებლობით დადგენილი წესით.[20] მსჯავრდებულს, მისი წერილობითი მოთხოვნის შემთხვევაში, სხდომის ოქმი და საქმის მასალები შეიძლება გაეცნოს „სახელმწიფო საიდუმლოების შესახებ“ კანონითა და მისგან გამომდინარე კანონქვემდებარე აქტებით გათვალისწინებული სახელმწიფო საიდუმლოებას მიკუთვნებული ინფორმაციიდან გონივრულ ფარგლებში გამოცალკევებადი ღია ინფორმაციის მიწოდების გზით, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.[21]

გუნდი უზრუნველყოფს უკვე შეფასებულ მსჯავრდებულთა პერიოდულ გადაფასებას:[22] დაბალი რისკის დადგენის შემთხვევაში - მსჯავრდებულის ქცევის მკვეთრად შეცვლისთანავე ან სხვა გარემოებათა ცვლილებისას ან/და როცა მსჯავრდებულის იმავე ტიპის დაწესებულებაში დატოვება გაუმართლებელია; საშუალო რისკის დადგენის შემთხვევაში, მსჯავრდებულის ქცევის მკვეთრად შეცვლისთანავე ან მსჯავრდებულის პირადი განცხადების საფუძველზე; მომეტებული რისკის დადგენიდან არაუგვიანეს 18 თვისა; მაღალი რისკის დადგენიდან არაუგვიანეს 12 თვისა. მომეტებული და მაღალი რისკის შემთხვევაში, პროცედურის დაწყება ასევე შესაძლებელია ამ ვადის დაუცველად განსაკუთრებულ შემთხვევაში, როდესაც მკვეთრად შეიცვალა მსჯავრდებულის ქცევა ან სხვა გარემო პირობები ან/და მსჯავრდებულის იმავე ტიპის დაწესებულებაში დატოვება გაუმართლებელია.[23]

გუნდის გადაწყვეტილება შეიძლება მსჯავრდებულის მიერ ერთჯერადად გასაჩივრდეს სასამართლოში მხოლოდ თავისუფლების აღკვეთის შესაბამისი ტიპის დაწესებულებაში გადაყვანის თაობაზე გენერალური დირექტორის ბრძანებასთან ერთად, ბრძანების ჩაბარებიდან ერთი თვის ვადაში.[24]

Ø კანონმდებლობით დადგენილი წესის აღსრულება

სასამართლოს გადაწყვეტილებებში მოტივაციის ნაწილი მსგავსია და როგორც წესი, გადმოტანილია საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსის, საქართველოს პატიმრობის კოდექსისა და საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის N395 ბრძანების დებულებები. ნორმების მითითებას მოსდევს სასამართლოს განმარტება, რომ დისკრეციული უფლებამოსილებით გადაწყვეტილება მიიღება საჯარო და კერძო ინტერესების დაცვით და ადმინისტრაციულმა ორგანომ უნდა შეარჩიოს ყველაზე მისაღები გადაწყვეტილება. სასამართლოები მიუთითებენ, რომ დისკრეციული უფლებამოსილების ფარგლებში გამოცემულ ინდივიდუალურ ადმინისტრაციულ სამართლებრივ აქტთან დაკავშირებული დავის გადაწყვეტისას სასამართლო ამოწმებს აქტის კანონიერებას და არა მიზანშეწონილობას. სასამართლო ვერ იმსჯელებს მიზანშეწონილობის ასპექტებზე, ვინაიდან აქტის მიზანშეწონილობის გადამოწმება სცილდება სასამართლო კონტროლის ფარგლებს.

რაც შეეხება უშუალოდ საქმის ფაქტობრივი გარემოებების გადაწყვეტილებაში გათვალისწინების საკითხს, სასამართლოს მტკიცებულებებს წარუდგენდნენ როგორც მხარეები, ასევე, ადმინისტრაციულ პროცესში მოქმედი ინკვიზიციურობის პრინციპის გათვალისწინებით, სასამართლო საკუთარი ინიციატივითაც გამოითხოვდა დოკუმენტებს. სასამართლოს გადაწყვეტილებაში მითითებულია მტკიცებულებები: მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის ოქმი, დანართი N1 და დანართი N2 - ოპერატიული საიდუმლო ინფორმაცია, პატიმრის პირადი საქმე, დისციპლინური სახდელის დაკისრების განკარგულებები, სისხლის სამართლის საქმეზე გამოტანილი განაჩენები, ფსიქოლოგისა და სოციალური მუშაკის დახასიათებები, პატიმრების ჯანმრთელობის მდგომარეობის ამსახველი სამედიცინო დოკუმენტაცია. მხოლოდ ერთეულ შემთხვევაში მხარეთა შუამდგომლობით, დაიკითხნენ მოწმის სახით სპეციალური პენიტენციური სამსახურის წარმომადგენლები (რისკების შეფასების გუნდის წევრები). ძირითადად, სასამართლომ მხოლოდ დოკუმენტებისა და მხარეთა ზეპირი პოზიციების მოსმენის შემდეგ გამოიტანა გადაწყვეტილება.

Ø საიდუმლო ოპერატიული ინფორმაციის განხილვა

მსჯავრდებულთა რისკების შეფასების პროცესში უმნიშვნელოვანესი და ხშირად გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა საიდუმლო ოპერატიული ინფორმაცია, რომელიც ასახულია „დანართი N2“-ში. კანონმდებლობის[25] თანახმად, „დანართი N2“ მოიცავს ინფორმაციას, რაც უკავშირდება მსჯავრდებულის დამოკიდებულებას კრიმინალურ სუბკულტურასთან ან/და ტერორისტულ საქმიანობასთან/ორგანიზაციასთან, აგრესიის, ზეგავლენის მოხდენის/მცდელობის ფაქტებს, ალკოჰოლის, ნარკოტიკების, აზარტული თამაშებისადმი დამოკიდებულებას, აკრძალული ნივთების და ნივთიერებების ფლობის ფაქტებს, მსჯავრდებულთა მასასთან დაპირისპირების გამომწვევი ქმედების ჩადენას და სხვა.

შესწავლილი საქმეებიდან მხოლოდ 4 მსჯავრდებულის მიმართ რისკების პროცესში დანართი N2-ში არ იყო საიდუმლო ხასიათის, სხვა ყველა შემთხვევაში გრიფით „საიდუმლო“ ინფორმაციას წარმოადგენდა. შესაბამისად, სახალხო დამცველის აპარატი გაეცნო მხოლოდ არასაიდუმლო ინფორმაციას, რაც ხსენებულ 4 საქმეში იყო. ამ შემთხვევებში დანართი N2-ში მითითებული იყო ინფორმაცია ტერორიზმთან დაკავშირებული დანაშაულისთვის მსჯავრდების და განაჩენით დადგენილ ჩადენილ ქმედებებთან დაკავშირებით, მათ შორის, სახელმწიფოს წინააღმდეგ მიმართული ქმედების ჩადენის თაობაზე; მსჯავრდებულის მხრიდან ხელსაყრელი პირობების დადგომის შემთხვევაში სხვადასხვა სახის დანაშაულის ჩადენის მოსალოდნელ საფრთხეზე; მსჯავრდებულის ქცევის უარესობისკენ შეცვლის და აგრესიულობით გამორჩეულობის; წარსულში ნასამართლობის შესახებ.

საქმის განხილვისას სასამართლოები ითხოვენ დანართი N2-ით გათვალისწინებული საიდუმლო ოპერატიული ინფორმაციას. მსჯავრდებულები და მათი ადვოკატები მიუთითებდნენ, რომ მათთვის უცნობი იყო საიდუმლო ინფორმაციის შინაარსი და ეს ინფორმაცია განაპირობებდა მომეტებული ან მაღალი რისკის მინიჭებას.

სასამართლოები გადაწყვეტილებებში უთითებენ, რომ მათ გამოითხოვეს და შეისწავლეს საიდუმლო ოპერატიული ინფორმაცია, თუმცა საკანონმდებლო რეგულაციის შესაბამისად, სასამართლო არ არის უფლებამოსილი საიდუმლო ინფორმაცია, მისი სამართლებრივი ბუნებიდან გამომდინარე, გააცნოს მხარეებს და სასამართლოს გადაწყვეტილებაში[26] ასახოს. მოცემული მტკიცებულებების გამოკვლევა სასამართლოს მიერ მოხდა კანონის მოთხოვნათა დაცვით სხვა მტკიცებულებებთან ერთად. საგულისხმოა, რომ ერთ საქმეში საიდუმლო ინფორმაცია არ იყო („დანართი N2“ იყო ღია), თუმცა გადაწყვეტილებაში მაინც დაფიქსირდა, რომ სასამართლომ შეისწავლა საიდუმლო ინფორმაცია.

საქმეებში, სადაც მსჯავრდებულთა სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, გასაჩივრებული იყო მომეტებული ან მაღალი რისკის მინიჭების გადაწყვეტილებები. სასამართლო უმეტეს შემთხვევაში იზიარებდა სპეციალური პენიტენციური სამსახურის გადაწყვეტილებას და მიუთითებდა, რომ ადმინისტრაციულმა ორგანომ სადავო საკითხის გადაწყვეტისას დაიცვა აქტის კანონიერების განმსაზღვრელი - ფორმალური და მატერიალური კანონიერება. ამასთან, სასამართლოების პოზიციით, მოსარჩელის მიერ არ იქნა წარმოდგენილი იმგვარი მტკიცებულებები, რაც დაადასტურებდა აქტის გამოცემის პროცედურული ნორმების არსებითი დარღვევის ფაქტს, რომლის შემთხვევაში სხვაგვარი გადაწყვეტილება იქნებოდა მიღებული. გადაწყვეტილებები, სადაც მსჯავრდებულთა სარჩელი არ დაკმაყოფილდა, შეიცავს მითითებას, რომ რისკების შეფასების ოქმი მიღებულია კანონის დაცვით, არ არსებობს მისი ბათილად ცნობის საფუძველი. სასამართლო მტკიცებულებების ურთიერთშეჯერების საფუძველზე აღნიშნავს, რომ არ დადგინდა მოპასუხის მიერ დისკრეციული უფლებამოსილების განხორცილება კანონის დადგენილი ფარგლების გადაცილებით ან მისი მიზნის უგულებელყოფით, რა მიზნითაც გუნდს მინიჭებული აქვს დისკრეციული უფლებამოსილება.

Ø საერთაშორისო სტანდარტები

გაეროს პატიმრებთან მოპყრობის მინიმალური სტანდარტული წესების (ნელსონ მანდელას წესები)[27] თანახმად, განსხვავებული კატეგორიის პატიმრები უნდა განთავსდნენ სხვადასხვა დაწესებულებებში ან დაწესებულების ნაწილებში, მათი სქესის, ასაკის, კრიმინალური წარსულის, დანაშაულისა და დაპატიმრების სამართლებრივი მიზეზების და მათთან მოპყრობის საჭიროებების გათვალისწინებით.[28] ხსენებული პრინციპების ცხოვრებაში გატარება მოითხოვს პატიმრებისადმი ინდივიდუალურ მიდგომას და მათი ჯგუფებად კლასიფიცირების მოქნილი სისტემის არსებობას.[29] კლასიფიკაციის მიზნებია: პატიმრის განცალკევება იმათგან, ვინც თავისი დანაშაულებრივი წარსულით ან ცუდი თვისებებით უარყოფით გავლენას მოახდენს მასზე; პატიმრების კატეგორიებად დაყოფა, რაც გააადვილებს მათთან მუშაობას, საზოგადოებაში მათი დაბრუნებისათვის მომზადების მიზნით. შესაძლებლობების ფარგლებში, პატიმრების სხვადასხვა კატეგორიებთან მუშაობა უნდა მიმდინარეობდეს განცალკევებულად, სხვადასხვა დაწესებულებებში.[30]

ევროპული ციხის წესების[31] თანახმად: პატიმრების განთავსება უნდა ითვალისწინებდეს უსაფრთხოებისა და უშიშროების და ყველა პატიმართათვის სათანადო რეჟიმების უზრუნველყოფის საჭიროებებს.[32] ციხეში წესრიგის შენარჩუნება უნდა მოხდეს უსაფრთხოების, უშიშროების და დისციპლინის მოთხოვნების გათვალისწინებით, ამავე დროს პატიმართათვის ისეთი საცხოვრებელი პირობების უზრუნველყოფა უნდა ხდებოდეს, რომლებიც ადამიანის ღირსებას პატივს სცემს, სთავაზობს მათ ღონისძიებებით დატვირთულ პროგრამას.[33] მიღებიდან შეძლებისდაგვარად მალე პატიმართა შეფასება უნდა მოხდეს რათა განისაზღვროს: რისკი, რომელსაც ისინი წარმოადგენენ საზოგადოებისათვის გაქცევის შემთხვევაში; რისკი, იმისა, რომ ისინი შეეცდებიან გაქცევას ან დამოუკიდებლად ან დახმარებით. ამის შედეგად ყოველი პატიმარი უნდა იმყოფებოდეს იმგვარი უშიშროების პირობებში, რომელიც შეესაბამება სათანადო რისკის დონეს. საჭირო უშიშროების დონე უნდა გადაისინჯოს რეგულარული ინტერვალებით პირის პატიმრობის მთელი ვადის განმავლობაში.[34] მიღებიდან შეძლებისდაგვარად მალე, პატიმრების შეფასება უნდა მოხდეს, რათა განისაზღვროს, უქმნიან თუ არა საფრთხეს სხვა პატიმართა, ასევე, ციხის პერსონალის ან ამ დაწესებულებაში მომუშავე ან ვიზიტად მყოფი პირების უსაფრთხოებას, ან რამდენადაა მოსალოდნელი თვითდაზიანების მიყენება.[35]

უვადო და გრძელვადიანი პატიმრების მართვის შესახებ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაციის[36] თანახმად, მკაფიო გამიჯვნა უნდა მოხდეს უვადო თავისუფლებააღკვეთილი და სხვა გრძელვადიანი პატიმრების მხრიდან მომდინარე რისკების საზოგადოებისთვის, საკუთარი თავისთვის, სხვა პატიმრებისთვის და ციხეში მომუშავე ან მონახულებული პირებისთვის.[37] ციხის ადმინისტრაციამ დეტალურად უნდა შეაფასოს, ინდივიდუალური პატიმრები წარმოადგენენ რისკს თუ არა საკუთარი თავისთვის და სხვებისთვის. შეფასებული რისკების სპექტრი უნდა მოიცავდეს თვითდაზიანებას, სხვა პატიმრებისთვის, პერსონალისთვის, მნახველებისთვის თუ საზოგადოებისთვის ზიანის მიყენების და გაქცევის, ან დაწესებულების დროებით დატოვებისას ან გათავისუფლებისას სხვა მძიმე დანაშაულის ჩადენის შესაძლებლობას.[38] საჭიროებების შეფასება მიზნად უნდა ისახავდეს პიროვნული მოთხოვნილებებისა და მახასიათებლების იდენტიფიცირებას დაკავშირებულს დანაშაულთან და საშიშ ქცევასთან („კრიმინოგენური მოთხოვნები“).[39] რისკის და საჭიროებების შეფასება პერიოდულად უნდა განმეორდეს სათანადოდ მომზადებული პერსონალის მიერ, სასჯელის დაგეგმვის ან საჭიროების შემთხვევაში.[40] რისკებისა და საჭიროებების შეფასება ყოველთვის უნდა იყოს დაკავშირებული მათ მართვასთან. შესაბამისად, ეს შეფასებები უნდა ასახავდეს ინფორმაციას შესაბამისი ინტერვენციის ან მოდიფიკაციის არჩევანის შესახებ და შესრულების მდგომარეობის თაობაზე.[41] ციხეში კონტროლის დაცვა უნდა ეფუძნებოდეს დინამიკური უსაფრთხოების გამოყენებას, პერსონალის მიერ პატიმრებთან პოზიტიური ურთიერთობის განვითარებას, რომელიც ეფუძნება მუდმივობასა და სამართლიანობას, კომბინაციაში მათი პერსონალური მდგომარეობისა და ცალკეული პატიმრების მხრიდან ნებისმიერი რისკის გადმოცემის გაგებას.[42]

საშიში მსჯავრდებულების შესახებ ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეზოლუცია[43] აცხადებს, რომ მკაფიოდ უნდა განსხვავდებოდეს მსჯავრდებულის რისკები, რომლებიც მისგან საზოგადოებას ემუქრება და რისკები, რომლებიც ციხის შიგნით არსებობს. ეს ორი რისკი ცალ-ცალკე უნდა შეფასდეს („A clear distinction should be made between the offender’s risks to the outside community and inside prison. These two risks should be evaluated separately”).[44] რისკის შეფასებები უნდა განხორციელდეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული, თანმიმდევრული წესით, შესაბამისად შემოწმებული საშუალებებით და პროფესიული გადაწყვეტილებების მიღებით. რისკის შეფასების განმახორციელებელმა პირებმა უნდა იცოდნენ და განაცხადონ ძალადობის რისკის შეფასების საზღვრები და სამომავლო ქცევის პროგნოზირება, განსაკუთრებით გრძელვადიან პერსპექტივაში.[45] ასეთი რისკის შეფასების ინსტრუმენტები გამოყენებული უნდა იქნას ზომის ან სანქციის ყველაზე კონსტრუქციული და ნაკლებად შემზღუდავი ინტერპრეტაციის განსავითარებლად, ასევე სასჯელის ინდივიდუალური დაგეგმვისთვის. ისინი არ შეუქმნიათ სასჯელის განსაზღვრისთვის, თუმცა მათმა მიგნებებმა შეიძლება მიუთითოს ინტერვენციის საჭიროებაზე.[46] სასჯელის აღსრულებისას განხორციელებული შეფასებები უნდა იყოს პროგრესული და ხდებოდეს მათი სისტემატური გადახედვა დამნაშავის რისკის დინამიური განმეორებითი შეფასებების მისაღწევად.[47] შეფასებებისას მსჯავრდებულებს შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეთ გაითვალისწინონ სპეციფიკურ რისკებთან დაკავშირებული საჭიროებები და შეცვალონ მათი დამოკიდებულებები და ქცევა. ისინი ჩართულნი უნდა იყვნენ შეფასების პროცესში და ჰქონდეთ ინფორმაცია პროცესის მიმდინარეობის შესახებ და წვდომა საბოლოო დასკვნაზე.[48]

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით, ციხის სპეციალური რეჟიმები თავისთავად არ ეწინააღმდეგება კონვენციის მე-3 მუხლს, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს, რომ პირის პატიმრობა შეესაბამებოდეს მის ადამიანურ ღირსებას, პატიმრობის აღსრულების წესი და მეთოდი არ აყენებდეს მას ტანჯვას, რომელიც აღემატება პატიმრობისას თანდაყოლილი ტანჯვის გარდაუვალ დონეს. ასევე, პატიმრობის პრაქტიკული მოთხოვნების გათვალისწინებით, მისი ჯანმრთელობა და კეთილდღეობა სათანადოდ უნდა იყოს უზრუნველყოფილი.[49] ინდივიდის დაქვემდებარებამ დამატებითი შეზღუდვების კომპლექტით, რომლებიც დაწესებულია ციხის ადმინისტრაციის მიერ მათი შეხედულებისამებრ, ინდივიდუალური აუცილებლობის შეფასების საფუძველზე საკმარისი და შესაბამისი მიზეზების წარმოდგენის გარეშე, შესაძლებელია გამოიწვიოს ადამიანის ღირსების შელახვა და შესაბამისად, მე-3 მუხლში გათვალისწინებული უფლების დარღვევა.[50]

საზოგადოებრივი წესრიგის გათვალისწინებამ შეიძლება აიძულოს სახელმწიფო დააწესოს ციხის მკაცრი რეჟიმები პატიმართა კონკრეტული კატეგორიისთვის. კონვენციის მონაწილე ბევრ სახელმწიფოში უფრო მკაცრი უსაფრთხოების წესები ვრცელდება საშიშ პატიმრებზე. ეს ღონისძიებები, რომლებიც მიზნად ისახავს გაქცევის, თავდასხმის ან არეულობის საფრთხის თავიდან აცილებას, ეფუძნება ასეთი პატიმრების გამოყოფას ციხის საზოგადოებისგან, მკაცრ კონტროლთან ერთად.[51] შეფასებისას სასამართლო მხედველობაში იღებს ამ პირობების კუმულაციურ შედეგებს, განმცხადებლის კონკრეტულ ბრალდებებს; ასევე, ითვალისწინებს ღონისძიების სიმკაცრეს, ხანგრძლივობას, მის მიზანს და შედეგებს დაინტერესებული პირებისთვის.[52] ამასთან დაკავშირებით, განსახილველი პერიოდის ხანგრძლივობა მოითხოვს გულდასმით გამოკვლევას მისი დასაბუთების, მიღებული ზომების აუცილებლობისა და მათი პროპორციულობის შესახებ სხვა შესაძლო შეზღუდვებთან, განმცხადებლისთვის შეთავაზებულ გარანტიებთან, რათა თავიდან იქნეს აცილებული თვითნებობა და მიღებული იქნეს ზომები ხელისუფლების მიერ, რათა დარწმუნდნენ, რომ განმცხადებლის ფიზიკური და ფსიქოლოგიური მდგომარეობა მას საშუალებას აძლევდა დარჩენილიყო იზოლაციაში.[53]

ხელისუფლებამ განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა იმოქმედოს ამ ღონისძიების დაწესებისას და გულდასმით გამოიკვლიოს ყველა ის კონკრეტული გარემოება, რომელიც მიუთითებს მისი გაგრძელების სასარგებლოდ ან წინააღმდეგ. ამის საპირისპიროდ, ხელისუფლების გადაწყვეტილებიდან ირკვევა, რომ, გარდა თავდაპირველი საფუძვლებისა, რომელიც ძირითადად ეფუძნებოდა ბრალდებების სერიოზულ ხასიათს, მათ შორის, ორგანიზებულ დანაშაულებრივ სტრუქტურაში მაღალი წოდების, შეიარაღებული დაჯგუფების ხელმძღვანელობის ეჭვს, სხვებზე დომინირების ტენდენციას, არ იქნა განხილული „საშიში მსჯავრდებულის“ კლასიფიკაციის სხვა მიზეზები და დროთა განმავლობაში, „საშიში დაკავებულის“ სტატუსის განხილვის პროცედურა გახდა ფორმალობა, რომელიც შემოიფარგლებოდა ერთი და იგივე საფუძვლების გამეორებით გადაწყვეტილებებში.[54]

საიდუმლო ინფორმაციის გაცნობის საკითხზე მსჯელობისას რელევანტურია და ყურადღება უნდა მიექცეს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის ბოლო პერიოდის გადაწყვეტილებას,[55] რომლითაც დადგინდა უცხოელთა გაძევებასთან დაკავშირებული პროცედურული გარანტიების დარღვევა.[56] მოცემულ საქმეზე ეროვნულმა სასამართლოებმა დაადგინეს, რომ კანონმდებლობის შესაბამისად, განმცხადებლებს არ ჰქონდათ უფლება წვდომა ჰქონოდათ საქმეში არსებულ, მათ გაძევებასთან დაკავშირებულ, ეროვნული უსაფრთხოებიდან გამომდინარე საიდუმლო დოკუმენტებზე. ეს დოკუმენტები აყალიბებდა მოსამართლეთა აზრს, თუმცა არ შეიძლებოდა მოხსენიებულიყო გადაწყვეტილებაში. ასევე, გამოირიცხებოდა მათი გამჟღავნება საიდუმლო ინფორმაციასთან დაშვების დამადასტურებელი დოკუმენტის არმქონე პირებისთვის. ევროპულმა სასამართლომ ყურადღება გაამახვილა რამდენიმე საკითხზე: იყო თუ არა სათანადოდ გამართლებული განმცხადებლების საპროცესო უფლებების შეზღუდვა, არსებობდა თუ არა შეზღუდვის დამაბალანსებელი ფაქტორები, რა მოცულობის ინფორმაცია მიეწოდათ მათ გაძევების განმაპირობებელი ფაქტობრივი გარემოებების შესახებ, იყვნენ თუ არა განმცხადებლები ინფორმირებული სამართალწარმოების წარმართვისა და მათი პროცედურული უფლებების შესახებ, როგორ იყო განმცხადებლების წარმომადგენლობა სამართალწარმოებაში და დაექვემდებარა თუ არა გაძევების გადაწყვეტილება დამოუკიდებელ შემოწმებას.

ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ განმცხადებლებს მნიშვნელოვნად შეეზღუდათ უფლება ინფორმირებულები ყოფილიყვნენ იმ ფაქტობრივი ელემენტების შესახებ, რომლებიც საფუძვლად ედო მათი გაძევების გადაწყვეტილებას და ჰქონოდათ ინფორმაცია და წვდომა დოკუმენტების შინაარსზე, რომელსაც ეყრდნობოდა გადაწყვეტილების მიმღები კომპეტენტური ორგანო. ასევე, საქმიდან არ ჩანდა, რომ შეზღუდვის საჭიროება იქნა გამოკვლეული და სათანადოდ გამართლებული. ამიტომ სასამართლოს მოეთხოვება მკაცრი კონტროლი განმცხადებლების წინააღმდეგ სამართალწარმოებისას დაწესებულ ზომებზე, რათა დაბალანსდეს ამ შეზღუდვების შედეგები, უფლებების არსის შენარჩუნების მიზნით. მომჩივნებმა მიიღეს მხოლოდ ძალიან ზოგადი ინფორმაცია და საქმეში არ ჩანდა არც ერთი კონკრეტული ქმედება, რომელიც, სავარაუდოდ, საფრთხეს უქმნიდა ეროვნულ უსაფრთხოებას. მათ არ მიუღიათ რაიმე ინფორმაცია სამართალწარმოების ძირითადი ეტაპების ან სპეციალური სერთიფიკატის მფლობელი ადვოკატის მეშვეობით საიდუმლო დოკუმენტებზე წვდომის შესაძლებლობის შესახებ. მხოლოდ ის ფაქტი, რომ გაძევების გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა დამოუკიდებელი სასამართლო ხელისუფლების ორგანოს მიერ იმის დადგენის გარეშე, რომ მათ რეალურად გამოიყენეს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილება, არ არის საკმარისი იმ შეზღუდვების საპირისპიროდ, რომლებიც განმცხადებლებს ჰქონდათ თავიანთი საპროცესო უფლებების განხორციელებისას. შეზღუდვები, რომლებიც დაწესებული იქნა მომჩივნების მიერ მათი უფლებებით სარგებლობაზე, არ იყო დაბალანსებული სამართალწარმოებაში, რათა დაცული ყოფილიყო ამ უფლებების არსი.[57]

აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკანონმდებლო მოწესრიგება რომელიც საქმის სასამართლოში განხილვისას, „დანართი N2“-ში დაფიქსირებულ საიდუმლო ინფორმაციასთან მსჯავრდებულისთვის წვდომის ბლანკეტურ შეზღუდვას აწესებს ეწინააღმდეგება პირის უფლებას მისი საქმე განიხილოს თანასწორი და სამართლიანი პროცედურის შესაბამისად. თითოეულ ინდივიდუალურ შემთხვევაში საქმის განმხილველ მოსამართლეს უნდა ჰქონდეს ვალდებულება იმსჯელოს: შესაძლებელია თუ არა საიდუმლო ინფორმაციის მთლიანად ან/და ნაწილობრივ განსაიდუმლოების გზით, მისი პატიმრისთვის გაცნობა. აუცილებელია, ისეთი ინფორმაციის მსჯავრდებულებისთვის გაცნობა, რაც არ ეხება მესამე პირებს, არ ამჟღავნებს კონფიდენტის ვინაობას და რაც უშუალოდ მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციას/მონაცემს მოიცავს და მისი პატიმრისთვის გაცნობა საფრთხეს არ შეუქმნის მართლმსაჯულების განხორციელებას, კონკრეტული პირების სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას და პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოებას.

სამართლიანი სასამართლოს უფლება

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავის უფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. საქმის სამართლიანი და დროული განხილვის უფლება უზრუნველყოფილია.“ აღნიშნული კონსტიტუციური ნორმით დეკლარირებულია სამართლიანი სასამართლოს უფლება, რომელიც გულისხმობს არა მხოლოდ სასამართლოსადმი მიმართვის შესაძლებლობას, არამედ მოიცავს სასამართლო განხილვასთან დაკავშირებულ არაერთ საპროცესო გარანტიას. „საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებული სასამართლო დაცვის ძირითადი უფლება ფორმალურად სასამართლოსადმი მიმართვის შესაძლებლობას ნიშნავს, ხოლო შინაარსობრივად - ადამიანის უფლებების სრულყოფილ სამართლებრივ დაცვას უზრუნველყოფს.“[58]

საკონსტიტუციო სასამართლომ არაერთხელ აღნიშნა რომ „სასამართლოს ხელმისაწვდომობის უფლება ინდივიდის უფლებების და თავისუფლებების დაცვის, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და ხელისუფლების დანაწილების პრინციპების უზრუნველყოფის უმნიშვნელოვანესი კონსტიტუციური გარანტიაა.“[59] ადამიანის უფლებათა სრულყოფილი სამართლებრივი დაცვა კი მრავალ კომპონენტს მოიცავს, „რომელთა ერთობლიობამაც უნდა უზრუნველყოს, ერთი მხრივ, ადამიანების რეალური შესაძლებლობა, სრულყოფილად და ადეკვატურად დაიცვან, აღიდგინონ საკუთარი უფლებები, ხოლო, მეორე მხრივ, სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლება-თავისუფლებებში ჩარევისას დაიცვან ადამიანი სახელმწიფოს თვითნებობისაგან. შესაბამისად, სამართლიანი სასამართლოს უფლების თითოეული უფლებრივი კომპონენტის როგორც ფორმალური, ისე მატერიალური შინაარსით, საკმარისი პროცედურული უზრუნველყოფა სახელმწიფოს კონსტიტუციური ვალდებულებაა.[60]

საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებული საპროცესო უფლებები, სხვა კომპონენტებთან ერთად, ასევე მოიცავს დაცვის უფლებას. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, დაცვის უფლების გარანტირებით კონსტიტუცია მიზნად ისახავს, პირის უფლებების უსაფუძვლოდ შეზღუდვის პრევენციას უსამართლო სამართალწარმოების შედეგად. სწორედ ამიტომ მსჯავრდებულს/პატიმარს უფლება აქვს პირადად ან დამცველის მეშვეობით თავის დაცვის უფლება - შესაძლებლობა, გამოიყენოს როგორც ფაქტობრივი ცოდნა, ასევე სამართლებრივი დახმარება, გააჩნია ადმინისტრაციული ორგანოს თანასწორი უფლებები, ხოლო სახელმწიფო ვალდებულია, უზრუნველყოს დაცვის მხარის მიერ თავის დაცვის შესაძლებლობა სხვადასხვა პროცედურული ინსტრუმენტით.[61]

მსჯავრდებულის, როგორც სამართალწარმოების მხარის კონსტიტუციურ უფლებათა მიზანს ასევე წარმოადგენს მხოლოდ სამართლიანი პროცესის ფარგლებში უფლებების შეზღუდვა. პირის მსჯავრდება იწვევს მის უფლებებში ისედაც ინტენსიურ ჩარევას. შესაბამისად, ამ პროცესის წარმართვისათვის, სახელმწიფოს ესაჭიროება ნდობის განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის უზრუნველყოფა. პროცესის სამართლიანობა განამტკიცებს მისდამი საზოგადოების ნდობას და ამით, ხელს უწყობს მართლმსაჯულების მიზნების მიღწევას. ბუნებრივია, საზოგადოების კანონმორჩილება მაღალია მაშინ, როდესაც კანონის არსებობა და აღსრულების პროცესი სამართლიანად აღიქმება. სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია, რომ მსჯავრდებულს არა უბრალოდ შეეზღუდოს უფლებები და გაუმკაცრდეს საპატიმრო რეჟიმი, არამედ ეს განხორციელდეს სამართლიანი პროცესის საფუძველზე.

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-3 პუნქტის განამტკიცებს უშუალოდ დაცვის უფლებას. აღნიშნული კონსტიტუციური დებულების შესაბამისად, ყველას აქვს უფლება სასამართლოში დაიცვას თავისი უფლებები პირადად ან ადვოკატის მეშვეობით, აგრეთვე კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში − წარმომადგენლის მეშვეობით. ადვოკატის უფლებების შეუფერხებელი განხორციელება და ადვოკატთა თვითორგანიზების უფლება გარანტირებულია კანონით. დაცვის უფლება იმავდროულად დამოუკიდებელი კონსტიტუციური გარანტიაა. სამართლიანი სასამართლოს უფლება ირღვევა იმ შემთხვევაშიც, როდესაც ნორმა მართალია არ არღვევს სასამართლო პროცესში თანასწორობის პრინციპს ან სამართლიანი სასამართლოს სხვა კომპონენტს, თუმცა მნიშვნელოვნად ზღუდავს პირის შესაძლებლობას დაიცვას თავი წაყენებული ბრალდებისაგან.[62]

სადავო რეგულაციით განსაზღვრული წესი, რომელიც მსჯავრდებულს/მის ადვოკატს არ აძლევს უფლებას გაეცნოს ინფორმაციას/მტკიცებულებას, რომელიც მისი რისკის შეცვლის საფუძველი გახდა, არღვევს სამართლებრივი დაცვის სრულყოფილად განხორციელების უფლებას და შესაბამისად, ზღუდავს დაცვის მხარის კონსტიტუციურ უფლებას სამართლიან სასამართლოზე.

დაცვის უფლება სამართლიანი სასამართლოს შემადგენელი არსებითი ელემენტია და, ზოგადად, გულისხმობს პირის შესაძლებლობას „წარადგინონ მტკიცებულებები, გამოთქვან მოსაზრებები, დაიცვან თავი პირადად ან დამცველის მეშვეობით, სწორედ ამ გზით, დაცვის უფლება წარმოადგენს პროცესის შეჯიბრებითობის მნიშვნელოვან გარანტიასაც.“[63] აღნიშნული უფლების მნიშვნელობა განსაკუთრებით დიდია როდესაც დაცვის მხარის საწინააღმდეგოდ წარდგენილია სახელმწიფო ინსტიტუტების მხრიდან საიდუმლო ინფორმაცია. შესაბამისად, დაცვის მხარე აღჭურვილი უნდა იყოს შესაბამისი საპროცესო ინსტრუმენტით, რათა მის წინააღმდეგ წარდგენილ ინფორმაციას დაუპირისპიროს კონტრარგუმენტები, გამაბათილებელი მტკიცებულებები და სასამართლო პროცესი წარიმართოს სამართლიანი სასამართლოს პრინციპის შესაბამისად.

საკონსტიტუციო სასამართლომ არაერთხელ აღნიშნა, რომ, მიუხედავად სამართლიანი სასამართლოს უფლების უდავოდ დიდი მნიშვნელობისა, იგი არ წარმოადგენს აბსოლუტურ უფლებას და „შეიძლება შეიზღუდოს გარკვეული პირობებით, რაც გამართლებული იქნება დემოკრატიულ საზოგადოებაში ლეგიტიმური საჯარო ინტერესით.“[64] სამართლიანი სასამართლოს უფლების სხვადასხვა კომპონენტების მსგავსად, სამართალწარმოებაში დაცვის უფლებაც არ არის აბსოლუტური ხასიათის და არ გულისხმობს უფლების შეუზღუდაობას. მთავარია შეზღუდვა არ იყოს აბსოლუტური, ბლანკეტური და არათანაზომიერი, არ ახდენდეს მხარის უფლებების ისეთ არსებით შეზღუდვას რაც პრაქტიკულად დაცვის ფუნქციის განხორციელების შეუძლებლობას გამოიწვევს ან აზრს დაუკარგავს კონსტიტუციით გარანტირებულ უფლებას.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ წინა თავებში, სამართალწარმოებისას დაცვის უფლების მნიშვნელობა ასევე აღიარებულია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ. ევროპულ სასამართლოს არაერთ საქმეში განუმარტავს დაცვის უფლების შინაარსი და მნიშვნელობა. დაცვის უფლების ბლანკეტურ შეზღუდვას სასამართლო კონვენციასთან შეუსაბამოდ მიიჩნევს და მოითხოვს დასაბუთებას, ყველა და თითოეულ შემთხვევაში, რამდენად იყო დაცვის უფლების შეზღუდვა საქმის კონკრეტული გარემოებებიდან გამომდინარე აუცილებელი და პროპორციული.[65]

ლეგიტიმური მიზანი

საკონსტიტუციო სასამართლოს ჩამოყალიბებული მიდგომის თანახმად, იმისათვის, რომ სადავო ნორმებით დაცვის უფლების შეზღუდვა, კონსტიტუციურად იქნეს მიჩნეული, იგი უნდა შეესაბამებოდეს თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს. თანაზომიერების პრინციპის უპირველესი მოთხოვნაა, რომ გასაჩივრებული საკანონმდებლო ღონისძიება ემსახურებოდეს ღირებული საჯარო ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას. სასამართლოს განმარტებით, „ლეგიტიმური მიზნის არარსებობის პირობებში, ადამიანის უფლებაში ნებისმიერი ჩარევა თვითნებურ ხასიათს ატარებს და უფლების შეზღუდვა საფუძველშივე გაუმართლებელი, არაკონსტიტუციურია.“[66]

ზოგადად, საიდუმლო ინფორმაციაზე წვდომის უფლების შეზღუდვა შეიძლება ემსახურებოდეს ისეთი მნიშვნელოვანი ლეგიტიმური მიზნების მიღწევას, როგორიცაა სახელმწიფო და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველყოფა და დანაშაულის თავიდან არიდება. კერძოდ, პატიმრობის დაწესებულებაში მოთავსებული მსჯავრდებულის წვდომა ისეთ ინფორმაციაზე, რომელიც ეხება მესამე პირებს, ან ამჟღავნებს კონფიდენტის ვინაობას და მისი პატიმრისთვის გაცნობა საფრთხეს შეუქმნის მართლმსაჯულების განხორციელებას, კონკრეტული პირების სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას და პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოებას, რა თქმა უნდა ლეგიტიმურ შეზღუდვას წარმოადგენს.

გამოსადეგობა და აუცილებლობა

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, ლეგიტიმური მიზნის არსებობა, თავისთავადად, არ არის საკმარისი უფლებაშემზღუდველი რეგულაციის კონსტიტუციურად მიჩნევისათვის. იმისთვის, რომ სადავო ნორმით განსაზღვრული შეზღუდვა თანაზომიერების პრინციპთან შესაბამისად ჩაითვალოს, იგი უნდა აკმაყოფილებდეს გამოსადეგობის და აუცილებლობის კრიტერიუმებს.

ამა თუ იმ ღონისძიების გამოსადეგობაზე მსჯელობისას საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა დაადგინოს, რამდენად არსებობს ლოგიკური კავშირი „დასახელებულ ლეგიტიმურ მიზანსა და სადავო ნორმებით დადგენილ უფლების შეზღუდვის ფორმას შორის – რამდენად იძლევა სადავო ნორმები დასახელებული ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის შესაძლებლობას.“[67] იმავდროულად, „გამოსადეგობასთან ერთად, შემზღუდველი ღონისძიება უნდა წარმოადგენდეს შეზღუდვის აუცილებელ (ყველაზე ნაკლებადმზღუდველ) საშუალებას.“[68] საჭიროა, არ არსებობდეს სხვა, ნაკლებად შემზღუდველი საშუალებით, დასახელებული ლეგიტიმური მიზნის იმავე ეფექტურობით მიღწევის გონივრული შესაძლებლობა. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მიიჩნევა, რომ ღონისძიება იმაზე მეტად ზღუდავს უფლებას, ვიდრე ობიექტურად აუცილებელია ლეგიტიმური მიზნის რეალიზაციისათვის, რაც თანაზომიერების პრინციპის საწინააღმდეგოა.

სადავო რეგულირებით კანონმდებლობა სრულად ართმევს პატიმარს შესაძლებლობას უსაფრთოხების რისკის დამძიმების შემთხვევაში, გაეცნოს მისი რისკის გამკაცრების საფუძველს.

სადავო რეგულირების შეზღუდვას გავლენა აქვს მხარეთა საპროცესო თანასწორობის, ასევე სამართალწარმოების შეჯიბრებითობის პრინციპის განხორციელებაზე და საქმის სრულყოფილად გამოკვლევის პროცესზე. ვინაიდან, სადავო რეგულირება ქმნის იმის საფრთხეს, რომ ცალკეულ შემთხვევებში სასამართლო განხილვის შედეგი დაეფუძნოს სახელმწიფო ორგანოების გულგრილობას, შეცდომას, ანდა უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებას და საპატიმრო რეჟიმი უკიდურესად გამკაცრდეს ისე, რომ პატიმარმა ვერ დაიცვას თავი წარდგენილი არასწორი/უსაფუძვლო ბრალისგან.

შესაძლოა მართლაც არსებობდეს სიტუაცია, როდესაც პატიმრობის დაწესებულებაში მოთავსებული პირი, შესაბამისი ინფორმაციის გაცნობის შემდეგ, შეეცდება, გავლენა მოახდინოს მესამე პირზე, კონფიდენტზე და ამით ხელი შეუშალოს მართლმსაჯულების ეფექტურად განხორციელების საჯარო ინტერესებს ან დაგეგმოს ახალი დანაშაული და საფრთხე შეუქმნას სახელმწიფო და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების, ისევე როგორც სხვათა უფლებების დაცვის ლეგიტიმურ მიზნებს. ბუნებრივია, სადავო ნორმებით გათვალისწინებული ღონისძიებების გამოყენება მნიშვნელოვნად შეამცირებს ბრალდებულის შესაძლებლობას, განახორციელოს ზემოაღნიშნული ქმედებები. შესაბამისად, სადავო ნორმებით დადგენილი შეზღუდვა შესაძლოა წარმოადგენდეს დასახელებული ლეგიტიმური მიზნების მიღწევის გამოსადეგ საშუალებას.

როგორც უკვე აღინიშნა, გამოსადეგობასთან ერთად, სადავო ნორმა ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის აუცილებელ, ყველაზე ნაკლებად მზღუდავ საშუალებას უნდა წარმოადგენდეს. შესაბამისად, უნდა დადგინდეს ხომ არ არსებობს ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის ნაკლებად მზღუდავი მექანიზმი.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, სასარჩელო მოთხოვნა შეეხება ისეთი ინფორმაციის მსჯავრდებულებისთვის გაცნობას, რაც არ ეხება მესამე პირებს, არ ამჟღავნებს კონფიდენტის ვინაობას და რაც უშუალოდ მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციას/მონაცემს მოიცავს და მისი პატიმრისთვის გაცნობა საფრთხეს არ შეუქმნის მართლმსაჯულების განხორციელებას, კონკრეტული პირების სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას და პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოებას.

შესაბამისად, ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის ნაკლებად მზღუდავ საშუალებას წარმოადგენს მსჯავრდებულის/მისი ადვოკატის შესაძლებლობა, გაეცნოს ინფორმაციას, რომელიც უშუალოდ მსჯავრდებულის შესახებ ინფორმაციას/მონაცემს მოიცავს და არ ეხება მესამე პირის, კონფიდენტის ვინაობას, ან ისეთ ინფორმაციას რომელმაც შესაძლოა საფრთხე შეუქმნის მართლმსაჯულების განხორციელებას, კონკრეტული პირების სიცოცხლეს და ჯანმრთელობას და პენიტენციური დაწესებულების უსაფრთხოებას.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სადავო რეგულირებით განსაზღვრული წესი, რომელიც მოსამართლეს არ ანიჭებს უფლებამოსილებას მხარეს გააცნოს მის წინააღმდეგ წარდგენილი საიდუმლოების შემცველი ინფორმაცია და, შესაბამისად მხარეს მისცეს შესაძლებლობა შეეცადოს ამ მტკიცებულების გაბათილება, ზღუდავს სისხლის სამართლის პროცესში დაცვის უფლებას და შესაბამისად, არღვევს დაცვის მხარის კონსტიტუციურ უფლებას სამართლიან სასამართლოზე.

[1] საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის №395 ბრძანების დანართი 2-ის მე-18 მუხლი;

[2] სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2023 წლის 23 მაისის N139197/01 წერილი;

[3] თბილისის საქალაქო სასამართლოს 2023 წლის 2 მაისის N7215974, თბილისის სააპელაციო სასამართლოს 2023 წლის 4 მაისის N1/4061 და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს 2023 წლის 5 მაისის Nპ-403-23 წერილები;

[4] საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2023 წლის 18 ივლისის N15-5/6967 წერილი;

[5] სპეციალური პენიტენციური სამსახურის 2023 წლის 2 ოქტომბრის N272457/01 წერილი. იმავე წერილის თანახმად, 2 მსჯავრდებულმა გადაწყვეტილება გაასაჩივრა 2-ჯერ; ხოლო 5 მსჯავრდებულმა უარი განაცხადა პერსონალური მონაცემების აპარატისთვის მოწოდებაზე, 8 მსჯავრდებული გათავისუფლდა სასჯელის შემდგომი მოხდისგან, ხოლო 1 მსჯავრდებული გარდაიცვალა;

[6] საქართველოს სახალხო დამცველის აპარატის 2023 წლის 1 დეკემბრის N15-5/11700 წერილი;

[7] „საქართველოს სახალხო დამცველის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-18 მუხლის „ე“ ქვეპუნქტი: საქართველოს სახალხო დამცველს უფლება აქვს, შემოწმების ჩატარებისას: გაეცნოს სისხლის სამართლის, სამოქალაქო და ადმინისტრაციულ საქმეებს, რომლებზე მიღებული გადაწყვეტილებებიც კანონიერ ძალაშია შესული;

[8] საქართველოს პენიტენციური კოდექსის 52-ე მუხლის მე-2-მე-3, ნაწილები, მე-4 ნაწილის “ა” ქვეპუნქტი და მე-5 ნაწილი;

[9] „მსჯავრდებულის რისკის სახეების, რისკის შეფასების კრიტერიუმების, რისკის შეფასებისა და გადაფასების წესის, მსჯავრდებულის იმავე ან სხვა ტიპის თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში გადაყვანის წესისა და პირობების, აგრეთვე მსჯავრდებულთა საშიშროების რისკების შეფასების გუნდის საქმიანობისა და უფლებამოსილების განსაზღვრის წესის თაობაზე“ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის N395 ბრძანების დანართის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტი;

[10] იქვე, მე-4 მუხლის „ა“-„რ“ პუნქტები;

[11] იქვე, მე-5 მუხლის მე-2-მე-5 პუნქტები;

[12] საქართველოს პენიტენიცური კოდექსის 116-ე მუხლი, 119-ე-120-ე და 122-ე მუხლები;

[13] საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის 8 მაისის N395 ბრძანების დანართის მე-8 მუხლის პირველი პუნქტი;

[14] იქვე, მე-13 მუხლის პირველი პუნქტი;

[15] იქვე, მე-13 მუხლის მე-3 პუნქტი;

[16] იქვე, მე-13 მუხლის მე-5 პუნქტი;

[17] იქვე, მე-15 მუხლის პირველი პუნქტი;

[18] იქვე, მე-13 მუხლის მე-8 პუნქტი;

[19] იქვე, მე-12 მუხლის მე-2 პუნქტი;

[20] იქვე, მე-13 მუხლის მე-6 პუნქტი;

[21] იქვე, მე-16 მუხლის მე-2 პუნქტი;

[22] იქვე, მე-17 მუხლის პირველი პუნქტი;

[23] იქვე, მე-17 მუხლის მე-2 პუნქტის „ა“-„დ“ ქვეპუნქტები;

[24] იქვე, მე-18 მუხლი;

[25] საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2019 წლის მაისის N396 ბრძანების დანართი;

[26] საქართველოს ადმინისტრაციული საპროცესო კოდექსის მე-20¹ მუხლი;

[27] გაეროს გენერალური ასამბლეის 2015 წლის 17 დეკემბრის N70/175 რეზოლუცია, ხელმისაწვდომია: https://www.unodc.org/documents/justice-and-prison-reform/GA-RESOLUTION/E_ebook.pdf ;

[28] იქვე, წესი 11;

[29] იქვე, წესი 89.1;

[30] იქვე, წესი 93;

[31] ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის რეკომენდაცია Rec(2006)2 წევრი სახელმწიფოებისადმი ევროპულ ციხის წესებთან დაკვშირებით (მიღებულია მინისტრთა კომიტეტის მიერ 2006 წლის 11 იანვარს მინისტრთა მოადგილეების 952-ე შეხვედრაზე (შესწორებულია 2020 წლის 1 ივლისს მინისტრთა კომიტეტის მიერ მინისტრთა მოადგილეების 1380 შეხვედრაზე), ხელმისაწვოდმია: https://rm.coe.int/09000016809ee581 ;

[32] იქვე, წესი 17.2;

[33] იქვე, წესი 49;

[34] იქვე, წესი 51.3, 51.4, 51.5;

[35] იქვე, წესი 52.1;

[36] ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის 2003 წლის 9 ოქტომბრის რეკომენდაცია Rec (2003)23 წევრი სახელმწიფოების მიმართ „ციხის ადმინისტრაციის მიერ უვადო თავისუფლებააღკვეთილი და სხვა გრძელვადიანი პატიმრების მართვის შესახებ”, ხელმისაწვდომია: https://pjp-eu.coe.int/documents/41781569/42171329/CMRec%2B%282003%29%2B23%2Bon%2Bthe%2Bmanagement%2Bof%2Blife%2Bsentence%2Band%2Bother%2Blong%2Bterm%2Bprisoners.pdf/bb16b837-7a88-4b12-b9e8-803c734a6117?utm_source=chatgpt.com ;

[37] იქვე, პუნქტი 6;

[38] იქვე, პუნქტი 12;

[39] იქვე, პუნქტი 13;

[40] იქვე, პუნქტი 16;

[41] იქვე, პუნქტი 17;

[42] იქვე, პუნქტი 18.ა;

[43] ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტის 2014 წლის 19 თებერვლის რეკომენდაცია CM/Rec(2014)3 წევრი სახელმწიფოების მიმართ „საშიში მსჯავრდებულების შესახებ“, ხელმისაწვდომია: https://pjp-eu.coe.int/documents/41781569/42171329/CMRec+%282014%29+3+concerning+dangerous+offenders.pdf/cec8c7c4-9d72-41a7-acf2-ee64d0c960cb ;

[44] იქვე, პუნქტი 33;

[45] იქვე, პუნქტი 28;

[46] იქვე, პუნქტი 29;

[47] იქვე, პუნქტი 30;

[48] იქვე, პუნქტი 31-32;

[49] Piechowicz v. Poland განაცხადი N20071/07, 17.04.2012, პ. 162; Horych v. Poland განაცხადი N13621/08) 17.04.2012, პ. 89; Öcalan v. Turkey (no. 2) განაცხადები N24069/03, 197/04, 6201/06 და 10464/07 18.03.2014, პ. 102;

[50] Provenzano v. Italy განაცხადი N55080/13 25.10.2018, პ. 152;

[51] Piechowicz v. Poland განაცხადი N20071/07, 17.04.2012, პ. 161; Horych v. Poland განაცხადი N13621/08) 17.04.2012, პ. 88;

[52] Piechowicz v. Poland განაცხადი N20071/07, 17.04.2012, პ. 163; Horych v. Poland განაცხადი N13621/08) 17.04.2012, პ. 90; Harakchiev and Tolumov v. Bulgaria განაცხადები N 15018/11 and 61199/12 08.07.2014, პ. 202; Öcalan v. Turkey (no. 2) განაცხადები N24069/03, 197/04, 6201/06 and 10464/07) 18.03.2014, პ. 103;

[53] X v. TURKEY განაცხადი N24626/09 09.10.2012, პ. 40;

[54] Piechowicz v. Poland განაცხადი N20071/07, 17.04.2012 პ. 177; Horych v. Poland განაცხადი N13621/08) 17.04.2012, პ. 102; Paluch v. Poland განაცხადი N 57292/12 16.02.2016 პ. 46;

[55] ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2020 წლის 15 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე: Muhammad and Muhammad v. Romania, განაცხადი N80982/12;

[56] ევროპის საბჭოს „ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის“ მე-7 დამატებითი ოქმის პირველი მუხლის „უცხოეთლა გაძევებასთან დაკავშირებული პროცედურული გარანტიები“;

[57] ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2020 წლის 15 ოქტომბრის გადაწყვეტილება საქმეზე: Muhammad and Muhammad v. Romania, განაცხადი N80982/12, პარ. 203-206;

[58] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 24 დეკემბრის №3/2/577 გადაწყვეტილება საქმეზე „ა(ა)იპ „ადამიანის უფლებების სწავლებისა და მონიტორინგის ცენტრი (EMC)” და საქართველოს მოქალაქე ვახუშტი მენაბდე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-4;

[59] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის გადაწყვეტილება N1/3/421,422 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – გიორგი ყიფიანი და ავთანდილ უნგიაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”, II-1;

[60] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 23 მაისის №3/2/574 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-59;

[61] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 27 იანვრის №1/1/650,699 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ნადია ხურციძე და დიმიტრი ლომიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-30;

[62] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 27 იანვრის გადაწყვეტილება №1/1/650,699 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ნადია ხურციძე და დიმიტრი ლომიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-26;

[63] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 23 მაისის გადაწყვეტილება №3/1/574 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“;

[64] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 28 ივნისის გადაწყვეტილება №1/466 საქმეზე „საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-15;

[65] ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2016 წლის 13 სექტემბრის გადაწყვეტილება საქმეზე IBRAHIM AND OTHERS v. THE UNITED KINGDOM (NN50541/08, 50571/08, 50573/08 და 40351.09), პ. 274;

[66] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 5 ნოემბრის №3/1/531 გადაწყვეტილება „ისრაელის მოქალაქეები - თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-15;

[67] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 მაისის №3/3/600 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე კახა კუკავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-48;

[68] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 ოქტომბრის №3/4/550 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ნოდარ დვალი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-26;

6. კონსტიტუციური სარჩელით/წარდგინებით დაყენებული შუამდგომლობები

შუამდგომლობა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების თაობაზე: არა

შუამდგომლობა პერსონალური მონაცემების დაფარვაზე: არა

შუამდგომლობა მოწმის/ექსპერტის/სპეციალისტის მოწვევაზე: არა

შუამდგომლობა/მოთხოვნა საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის თაობაზე: არა

კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა სახის შუამდგომლობა: არა