22 თებერვალი, 2018

ზაზა თავაძე: შეჯიბრებითობის პრინციპის ფარგლები სისხლის სამართლის საქმეებში: საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილების ანალიზი

შეჯიბრებითობის პრინციპის ფარგლები სისხლის სამართლის საქმეებში: საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილების ანალიზი

 

 

აბსტრაქტი

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა სამართალწარმოების შეჯიბრებით მოდელს ეფუძნება, რომელიც არსებითად გულისხმობს სასამართლოში ჭეშმარიტების დამტკიცების ფუნქციის მხარეთა ინიციატივისთვის მინდობას, რა დროსაც მოსამართლე მკაცრად ნეიტრალურ როლს თამაშობს. საინტერესოა, რამდენად უნდა ჰქონდეს სასამართლოს უფლებამოსილება, გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს იმ მიზნით, რომ არ დაუშვას ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების დარღვევა. სწორედ ამ საკითხზე იმსჯელა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2015 წლის 29 სექტემბრის გადაწყვეტილებაში, სადაც განიმარტა შეჯიბრებითობის პრინციპის კონსტიტუციური სტატუსი და მისი ურთიერთმიმართება სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობასთან. საკონსტიტუციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპი სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების შემადგენელი აუცილებელი ელემენტია და აერთიანებს მხარეთა თანასწორობის უზრუნველყოფისთვის საჭირო პროცესუალურ კომპონენტებს. ვენეციის კომისიის სასამართლო მეგობრის მოსაზრებაში განხილული სხვადასხვა ქვეყნის კანონმდებლობის ანალიზის შედეგად, საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ შეჯიბრებითობის კონსტიტუციური პრინციპი შეიძლება თავისთავად არ გულისხმობდეს სისხლის სამართლის შეჯიბრებით მოდელს და non ultra petita პრინციპისგან გადახვევა, კონსტიტუციური პრინციპების აღსრულების მიზნით, არსებითად არ მოდის წინააღმდეგობაში შეჯიბრებითობის კონსტიტუციურ პრინციპთან. საკონსტიტუციო სასამართლომ ასევე აღნიშნა, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპი, თავისი არსით, სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების რეალიზების საშუალებაა, რომელიც თავისთავად გულისხმობს სასამართლოს მხრიდან პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი კანონის გამოყენებისა და განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვის ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების პატივისცემას.


საძიებო სიტყვები: კონსტიტუციური პრინციპები და ფუნდამენტური უფლებები;
შეჯიბრებითობის პრინციპი; non ultra petita.

შესავალი

2009 წელს საქართველოს პარლამენტმა მიიღო მოქმედი სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი, რომელმაც თვისობრივად ახლებურად მოაწესრიგა სისხლისსამართლებრივი სამართალწარმოების ზოგიერთი ფუნდამენტური საკითხი. კერძოდ, აღნიშნული კოდექსის ერთ-ერთ უმთავრეს მიზანს სისხლის სამართლის პროცესში წმინდა შეჯიბრებითი მოდელის დამკვიდრება წარმოადგენდა, რაც სამართალწარმოების მხარეებს მისცემდა თანაბარ შესაძლებლობას, გავლენა მოეხდინათ მართლმსაჯულების განხორციელების მიმდინარეობაზე. სწორედ ხსენებული პრინციპის იმპლემენტაციის შედეგად მოხდა სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის რიგი ნორმების შემოღება, რომლებმაც, ერთი მხრივ, აუკრძალა საქმის განმხილველ პირველი ინსტანციის სასამართლოს მტკიცებულებათა დამოუკიდებლად მოპოვება და გამოკვლევა, ხოლო სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებს კი, შეუზღუდა შესაძლებლობა, გასცდენოდნენ მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს.
რამდენად ემსახურება სისხლის სამართლის საქმის განმხილველი სასამართლოს მოქმედების ფარგლების აბსოლუტური შეზღუდვა, სამართლიანი მართლმსაჯულების განხორციელების მიზანს? არსებობს თუ არა გარემოებები, როდესაც სააპელაციო ან/და საკასაციო სასამართლო უნდა იყოს უფლებამოსილი, გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს, მართლმსაჯულების მაღალი ინტერესების დასაცავად? რას გულისხმობს საქართველოს კონსტიტუციით გარანტი- რებული შეჯიბრებითობის პრინციპი და როგორია მისი მიმართება სისხლისსამართლებრივი სამართალწარმოების კანონმდებლობასთან?

ყოველივე ეს იმ ძირეული საკითხების ჩამონათვალია, რაზეც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2015 წლის №3/1/608,609 გადაწყვეტილებაში იმსჯელა. აღნიშნულ საქმეში საკონსტიტუციო სასამართლომ უპასუხა საქართველოს უზენაესი სასამართლოს მიერ დასმულ ძირითად კითხვას, ადგენს თუ არა კონსტიტუცია, სისხლის სამართლის საქმის განმხილველი სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოების ვალდებულებას, ძირეული კონსტიტუციური პრინციპების დაცვის მოტივით, გასცდნენ მხარეთა მიერ დაყენებულ მოთხოვნას. წინამდებარე სტატიის მიზანია, ნათლად წარმოაჩინოს ხსენებული გადაწყვეტილების არსი და განმარტოს სამართლებრივი ლოგიკა იმ მოტივაციის მიღმა, რაც საფუძვლად დაედო საკონსტიტუციო სასამართლოს შეფასებებს. ეს ნაშრომი, გარდა აღნიშნულ საკითხზე თეორიულ დისკურსში შეტანილი წვლილისა, ატარებს მნიშვნელოვან პრაქტიკულ დანიშნულებას, ვინაიდან იგი ხელს შეუწყობს სისხლის სამართლის პროცესის მონაწილეთა გათვითცნობიერებას კონსტიტუციური პრინციპების მნიშვნელობაში და წაახალისებს მათ, გამოსაყენებელი კანონი განმარტონ ფუნდამენტური უფლებების ჭრილში.

დავის საგანი

განსახილველ საქმეში საკონსტიტუციო სასამართლოს წინაშე სადავოდ იყო გამხდარი საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 297-ე მუხლის „ზ” ქვეპუნქტისა და ამავე კოდექსის 306-ე მუხლის მე-4 ნაწილის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებს ართმევს შესაძლებლობას, გასცდნენ სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს, როდესაც ამას მოითხოვს პასუხისმგებლობის გამაუქმებელი, კანონის უკუძალით გამოყენებისა და განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვის კონსტიტუციური პრინციპები. კერძოდ, სადავო ნორმების კონსტიტუციურობის შეფასება მოხდა საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-4 პუნქტით გარანტირებულ განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვის პრინციპთან (ne bis in idem) და ამავე მუხლის მე-5 პუნქტის მე-2 წინადადებასთან მიმართებით, რომელიც განამტკიცებს პასუხისმგებლობის გამაუქმებელი ან შემამსუბუქებელი კანონის უკუძალით გავრცელების ვალდებულებას (lex mitior).

უზენასი სასამართლოს კონსტიტუციურ წარდგინებებში მითითებული იყო ორ საქმეზე, სადაც ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით, ცხადი ხდებოდა, რომ საქმის განმხილველი სასამართლოები იდგნენ არჩევანის წინაშე, დაერღვიათ საპროცესო კანონმდებლობის მოთხოვნები თუ დაეშვათ ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების უგულებელყოფით პირის მსჯავრდება. კერძოდ, ერთ-ერთ საქმეში კასატორი ითხოვდა შეფარდებული სასჯელის შემცირებას და არ ასაჩივრებდა ქვედა ინსტანციების სასამართლოების მიერ მისი დამნაშავედ ცნობის ფაქტს. უზენაესი სასამართლოს პოზიციის მიხედვით კი, პირი უდანაშაულო იყო, რადგან არ იქნა წარდგენილი მტკიცებულებათა ის ერთობლიობა, რომელიც გონივრულ ეჭვს მიღმა დაადასტურებდა მის დამნაშავეობას. მეორე საქმეზე უზენაესი სასამართლო მიიჩნევდა, რომ პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებით მოხდა ბრალდებული პირისათვის ერთი და იმავე დანაშაულისათვის განმეორებით მსჯავრის დადება. აღნიშნული გადაწყვეტილების სააპელაციო წესით გასაჩივრებისას, აპელანტი ითხოვდა მხოლოდ სასჯელის სახის შეცვლას. სააპელაციო სასამართლომ კი, იმ მოტივით, რომ არ დაეშვა ერთი და იმავე დანაშაულისათვის პირის განმეორებით მსჯავრდება, განაჩენი გააუქმა და ბრალდებული
უდანაშაულოდ სცნო, მიუხედავად იმისა, რომ სააპელაციო საჩივრით იგი გამართლებას არ ითხოვდა. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება ბრალდების მხარემ გაასაჩივრა უზენაეს სასამართლოში და მიუთითა, რომ სააპელაციო სასამართლო გასცდა სააპელაციო საჩივრის ფარგლებს, რითაც მან დაარღვია კანონის მოთხოვნები. სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერების შემოწმებისას, უზენაესმა სასამართლომ მიიჩნია, რომ სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის ის ნორმა, რომელიც სააპელაციო სასამართლოს ზღუდავს, გაცდეს სააპელაციო საჩივრის ფარგლებს, ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას.

ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, უზენაესი სასამართლო აღნიშნავდა, რომ სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოები უნდა იყვნენ უფლებამოსილი, გასცდნენ სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების დასაცავად. კერძოდ, კონსტიტუციური წარდგინებების თანახმად, სადავო ნორმები სისხლის სამართლის პროცესში შეჯიბრებითობის და თანასწორობის პრინციპებს განამტკიცებენ, თუმცა მოქმედი რედაქციის პირობებში, აღნიშნული ნორმებიდან გადახვევის საგამონაკლისო შესაძლებლობის გარეშე, სადავო დებულებები იძენდა არაკონსტიტუციურ შინაარსს და ვერ უზრუნველყოფდა ბალანსს, შეჯიბრებითობის პრინციპის რეალიზაციასა და ადამიანის ფუნდამენტურ უფლებებს შორის.

ნიშანდობლივია, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ წარმოდგენილი წერილობითი პოზიციის შესაბამისად, თუ სისხლის სამართლის სამართალწარმოების მხარე სასამართლოს წინაშე არ აყენებს მოთხოვნას ამ თუ იმ კონსტიტუციური უფლების დარღვევის საფუძვლით, საქმის განმხილველ სასამართლოს არ უნდა ჰქონდეს იმ კონსტიტუციური პრინციპების რეალიზების შესაძლებლობა, რომლებზეც არ არის მითითება სააპელაციო ან/და საკასაციო საჩივარში, რადგანაც ეს შეუთავსებელი იქნება კონსტიტუციით დაცულ შეჯიბრებითი პროცესის პრინციპთან.

შეჯიბრებითობის პრინციპის კონსტიტუციური სტატუსი და მისი მოქმედება სისხლის სამართლის პროცესში

მოცემული საქმის გადაწყვეტისას, საკონსტიტუციო სასამართლოს უმთავრეს ამოცანას წარმოადგენდა, განემარტა, საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებული შეჯიბრებითობის პრინციპის შინაარსი და მისი მიმართება სისხლის სამართლის პროცესთან. კერძოდ, რამდენად წარმოადგენდა შეჯიბრებითობის კონსტიტუციური პრინციპის მოთხოვნას, სისხლის სამართლის სასამართლოს ბლანკეტური შეზღუდვა სააპელაციო ან/და საკასაციო საჩივრის ფარგლებით, განუსხვავებლად ყველა შემთხვევაში.

მნიშვნელოვანია ითქვას, რომ აღნიშნული საქმის გადაწყვეტისას საკონსტიტუციო სასამართლომ, ექსპერტული დასკვნის მისაღებად, მიმართა ევროპის საბჭოს ვენეციის კომისიას, რომელმაც წარმოადგინა საკმაოდ ინფორმაციული სასამართლო მეგობრის მოსაზრება. კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლომ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ვენეციის კომისიის დოკუმენტში მოცემულ შედარებით კვლევას, რომელიც ასახავს ზოგიერთი სახელმწიფოს მიდგომას სისხლის სამართლის კანონის ინტერპრეტაციასთან დაკავშირებით. მაგალითად, გერმანიის კანონმდებლობა, მართალია, აღიარებს მხარეთა სასარჩელო მოთხოვნით სასამართლოს კომპეტენციის შემოფარგვლის წესს (non ultra petita), თუმცა, ამასთანავე, მას კონსტიტუციასთან თანხვედრაში განმარტავს და სასამართლოებს არ ზღუდავს, საკუთარი ინიციატივით, გასცდნენ მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს, როდესაც ადამიანის უფლებების დარღვევის მნიშვნელოვანი საფრთხე არსებობს (5, 11). ხოლო, თუკი აღნიშნულის საპირისპიროს დავუშვებთ, ხსენებული საკანონმდებლო წესი არაკონსტიტუციური იქნება.
დასახელებული მიდგომა ცნობილია, როგორც ძირითად კანონთან შესაბამისი, „თანმიმ-
დევრული განმარტება“ (Verfassungskonforme Interpretation) (6, §352.1-2).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ ვინაიდან კონსტიტუცია ერთიანი დოკუმენტია, სადაც ნორმები და პრინციპები ერთმანეთთან კავშირში უნდა განიმარტოს ადამიანის უფლებების უკეთ დაცვის მიზნით, სადავო ნორმების კონსტიტუციურობის ანალიზის პირველ ეტაპზე საჭირო იყო გარკვეულიყო, რა მოთხოვნებს აკისრებს სახელმწიფოს ძირითადი კანონით გარანტირებული შეჯიბრებითობის პრინციპი (3, II-13). ამ კონტექსტში, საკონსტიტუციო სასამართლომ გამიჯნა, ერთი მხრივ, სისხლის სამართლის პროცესის შეჯიბრებითი მოდელი და, მეორე მხრივ, საქართველოს კონსტიტუციის 85-ე მუხლის მე-3 პუნქტით დადგენილი შეჯიბრებითობის პრინციპი, როგორც სამართლიანი სასამართლოს უფლების ერთ-ერთი აუცილებელი კომპონენტი.

საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ ინკვიზიციური პროცესისგან განსხვავებით, სადაც მოსამართლე აღჭურვილია უფლებამოსილებებით, საკუთარი ინიციატივით გამოიკვლიოს საქმესთან დაკავშირებული გარემოებები, შეჯიბრებითი მოდელის ფუნდამენტურ ნიშანს წარმოადგენს მოსამართლის ნეიტრალურობის პირობებში სასამართლოში ჭეშმარიტების დამტკიცების ფუნქციის მხარეთა ინიციატივისთვის მინდობა. კერძოდ, შეჯიბრებითი პროცესი ეფუძნება მიდგომას, რომ სათანადოდ მომზადებული და დაინტერესებული მხარეები სასამართლოს წარუდგენენ საკმარის ინფორმაციასა და არგუმენტებს, ხოლო მოსამართლის ერთ-ერთ ძირითად ამოცანას მხარეთათვის ასეთი შესაძლებლობის უზრუნველყოფა წარმოადგენს (3, II-15). რაც შეეხება შეჯიბრებითობის კონსტიტუციურ პრინციპს, ის, საკონსტიტუციო სასამართლომ, სამართლიანი სასამართლოს უფლების შემადგენელ ელემენტად მიიჩნია, რომელიც აერთიანებს როგორც ინკვიზიციური, ისე შეჯიბრებით სისხლის სამართლის მოდელებს. საკონსტიტუციო სასამართლომ, ამასთანავე, მიუთითა სამართლიანი სასამართლოს უფლების რიგ ელემენტებზე, როგორც შეჯიბრებითობის პრინციპის გამოვლენის მაგალითებზე. კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლო შეჯიბრებითობის პრინციპის დაცვის მნიშვნელოვან ელემენტად საქმის ზეპირი განხილვის გარანტიას ხედავს (4, II-75). შეჯიბრებითობის პრინციპი, ასევე, უკავშირდება სამართლიანი სასამართლოს უფლების სხვა გარანტიებსაც, მათ შორის, მოწინააღმდეგე მხარის მტკიცებულებების შესახებ ინფორმაციის მიღების უფლებას, საკმარისი დროისა და შესაძლებლობის ქონას დაცვის მოსამზადებლად და დაცვის უფლებას, პირადად ან დამცველის მეშვეობით მოწინააღმდეგე მხარის მოწმეების დაკითხვის და საკუთარი მოწმეების გამოძახებისა და თანაბარ პირობებში დაკითხვის უფლებას, დასაბუთებული სასამართლო გადაწყვეტილების მიღების უფლებას და ა.შ. (3, II-18).

საქართველოს კონსტიტუციის 85-ე მუხლის მე-3 პუნქტზე მსჯელობისას, საკონსტიტუციო სასამართლომ ერთმნიშვნელოვნად განმარტა, რომ იგი უკავშირდება შეჯიბრებითობის და თანასწორობის მჭიდროდ დაკავშირებულ პრინციპებს და არ გულისხმობს სისხლის სამართლის შეჯიბრებით მოდელს. დამკვიდრებული კონსტიტუციური პრაქტიკის მიხედვით, თანასწორობის ელემენტი შეჯიბრებითობის პრინციპის აუცილებელი პირობაა, რადგან საქმის გადაწყვეტისთვის მნიშვნელოვან ყველა გარემოებაზე და მტკიცებულებაზე აზრის გამოთქმის, გაქარწყლების და პასუხის მიღების უფლება თანაბრად უნდა გააჩნდეს ყველა მხარეს (3, II-19). ამასთანავე, შეჯიბრებითობის პრინციპი უკავშირდება პროცესუალური სამართლის ზოგად პრინციპებსაც; კერძოდ, გადაწყვეტილების საქვეყნოობას, სამართალწარმოების სახელმწიფო ენაზე განხორციელების და თარჯიმნით უზრუნველყოფის წესებს, და ეხება არა მხოლოდ სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების განხორციელებას, არამედ სასამართლო ხელისუფლების მიერ განხორციელებულ სამართალწარმოებას, ფართო გაგებით (3, II-19).
ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ კონსტიტუციით გარანტირებული შეჯიბრებითობის პრინციპი, per se, არ შეიზღუდება, როდესაც სისხლის სამართლის სასამართლო საკუთარი ინიციატივით აღასრულებს ისეთ კონსტიტუციურ პრინციპებს, როგორიცაა პასუხისმგებლობის გამაუქმებელი კანონის უკუძალით გამოყენება ან პირის განმეორებითი მსჯავრდებისგან გათავისუფლება. უფრო მეტიც, საკონსტიტუციო სასამართლომ ხაზი გაუსვა შეჯიბრებითობის პრინციპის მიზანს მართლმსაჯულების განხორციელების პროცესში და აღნიშნა, რომ იგი წარმოადგენს სამართლიანი სასამართლო განხილვის და საქმეზე “სწორი და სამართლიანი გადაწყვეტილების” მიღების უზრუნველყოფის საშუალებას, ხოლო კანონისმიერი ვალდებულება, რომელიც ბოჭავს მოსამართლეს, უგულებელყოს ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპები იმ მიზეზით, რომ მხარეები არ აპელირებენ მათზე, გამორიცხავს სამართლიანი სასამართლო განხილვის და სამართლიანი გადაწყვეტილების მიღების მიზანს (3, II-20). აღნიშნული არგუმენტაციით საკონსტიტუციო სასამართლომ უარი თქვა, გაეზიარებინა საქართველოს პარლამენტის პოზიცია, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპის დაცვის მოტივით შეიძლება გამართლდეს იმ წესის არსებობა, რომელიც ხელს უშლის ამავე პრინციპის უმთავრესი მიზნის მიღწევას.

ნიშანდობლივია, რომ ვენეციის კომისიის სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაში მოცემული შედარებითი კვლევის ანალიზის მიხედვით, non ultra petita წესი არ წარმოადგენს სისხლის სამართლის შეჯიბრებითი მოდელის უნიკალურ მახასიათებელს, მსგავსი წესი მოქმედებს რა ინკვიზიციური სისტემის რიგ ქვეყნებშიც. აღსანიშნავია, რომ შეჯიბრებით მოდელშიც შეიძლება არსებობდეს ზოგადი წესისგან გადახვევის შესაძლებლობა, რა დროსაც სასამართლოები უფლებამოსილი არიან მხარეების მოთხოვნებისგან დამოუკიდებლად, საკუთარი ინიციატივით, წამოჭრან და გადაწყვიტონ საკითხები, იმ მიზნით, რომ აღმოიფხვრას საქმეში იდენტიფიცირებული უსამართლობანი. მაგალითად, იტალიაში (სადაც შეჯიბრებითი მოდელი მოქმედებს) სასამართლო არამარტო უფლებამოსილი, არამედ ვალდებულიცაა, საქმის განხილვის ნებისმიერ ეტაპზე, საკუთარი ინიციატივით წამოჭრას საკითხი, როდესაც სახეზეა: მტკიცებულებათა უკანონო მოპოვების შემთხვევა, განმეორებითი მსჯავრდების საფრთხე, ბრალდებულის დამცველის დაუსწრებლობა მაშინ, როდესაც მისი დასწრება სავალდებულო იყო, და, ასევე, ისეთ შემთხვევებში, როდესაც საქმეში წარმოდგენილი ფაქტობრივი გარემოებები არ დადასტურდება, ან არ დადასტურდება ბრალდებულის მიერ დანაშაულებრივი ქმედების ფაქტი, ან ჩადენილი ქმედება არ წარმოადგენს დანაშაულს (7, 191.2;
649.2; 179; 129). გარდა იტალიის მაგალითისა, ვენეციის კომისიის მოსაზრება მიუთითებს
რამდენიმე ქვეყნის საკანონმდებლო რეგულაციაზე, რომლებიც ერთმნიშვნელოვნად ადგენენ სპეციფიკურ საგამონაკლისო შემთხვევებს, რა დროსაც საქმის განმხილველი სისხლის სამართლის სასამართლო ვალდებულია გასცდეს მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებს მართლმსაჯულების მაღალი ინტერესების დასაცავად (5, 24-30).

ყოველივე ზემოაღნიშნული საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის გახდა საფუძველი დაესკვნა, რომ კონსტიტუციის მოთხოვნა შეჯიბრებითი სამართალწარმოების შესახებ არ გულისხმობს მოსამართლეების აბსოლუტურ შეზღუდვას მხარეთა მოთხოვნის ფარგლებით, როდესაც ადგილი შეიძლება ჰქონდეს შემამსუბუქებელი კანონის გამოყენების ან განმეორებით მსჯავრდების აკრძალვის კონსტიტუციური პრინციპების დარღვევას.

კონსტიტუციური პრინციპები და გამონაკლისი non ultra petita წესისგან

მას შემდეგ, რაც საკონსტიტუციო სასამართლომ დაასკვნა, რომ ძირეული კონსტიტუციური პრინციპების დასაცავად, სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოები უფლებამოსილი, და რიგ შემთხვევებში, ვალდებულიც არიან გასცდნენ მხარეთა სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებს, მნიშვნელოვანი გახდა იმის განსაზღვრა, თუ რამდენად ჰქმნიდა განსახილველი კონსტიტუციური პრინციპები non ultra petita ზოგადი წესისგან გადახვევის ვალდებულებას.
კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა შემამსუბუქებელი კანონის გამოყენებისა და განმეორებით მსჯავრდების აკრძალვის კონსტიტუციური პრინციპებით დაცული სფერო და, ამასთანავე, იმსჯელა, სადავო ნორმების კონსტიტუციურობის საკითხზე.

უპირველესად, საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის მე-2 წინადადებაზე საუბრისას, საკონსტიტუციო სასამართლომ აღნიშნა, რომ დასახელებული დებულება, ერთი მხრივ, ადგენს პასუხისმგებლობის დამდგენი კანონის უკუძალით გავრცელების აკრძალვას, ხოლო, მეორე მხრივ, იგი ითვალისწინებს პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი და გამაუქმებელი კანონის უკუძალით გავრცელების კონსტიტუციურ საფუძველს (3, II-25). აღსანიშნავია, რომ ქმედების ჩადენის შემდგომ მიღებული უფრო მსუბუქი კანონის გამოყენების წესს, აგრეთვე, იცავს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო და ისიც მიიჩნევა, რომ აღნიშნული წესი ევროკავშირის წევრი ქვეყნების საერთო კონსტიტუციური ტრადიციების ნაწილს წარმოადგენს (8, §105).

საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-5 პუნქტის მე-2 წინადადება, როგორც პასუხისმგებლობის დამდგენი ან დამამძიმებელი კანონის უკუძალის აკრძალვის, ისე პასუხისმგებლობის გამაუქმებელი ან შემამსუბუქებელი კანონის უკუძალით გავრცელების ნაწილში წარმოადგენს იმპერატიულ კონსტიტუციურ მოთხოვნას. სადავო ნორმის ანალიზის შედეგად, ნათელი გახდა, რომ იგი ბლანკეტურად ზღუდავდა სასამართლოს მიერ ახალი, უფრო მსუბუქი კანონის გამოყენების შესაძლებლობას, როდესაც უშუალოდ მხარე არ მოითხოვდა ამას. ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლომ სადავო ნორმა არაკონსტიტუციურად მიიჩნია, ვინაიდან იგი სრულად გამორიცხავდა გამოსაყენებელი კანონის შესახებ მსჯელობას და სასამართლოს აიძულებდა, ემოქმედა შემამსუბუქებელი კანონის უკუძალით გამოყენების კონსტიტუციური მოთხოვნის სრული უგულებელყოფით (3, II-31).

მეორე კონსტიტუციურ პრინციპზე მსჯელობისას, საკონსტიტუციო სასამართლომ მიუთითა, რომ განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვა, ერთი მხრივ, იცავს ინდივიდს ერთი და იმავე ქმედების გამო განმეორებითი სისხლისსამართლებრივი დევნისა და მსჯავრდებისგან, მეორე მხრივ კი, ემსახურება სისხლისსამართლებრივი მართლმსაჯულების პროცესში მიღებული საბოლოო გადაწყვეტილებებით სახელმწიფო ორგანოების ბოჭვას [3, II-34]. ხსენებული პრინციპი ადგენს უმნიშვნელოვანეს გარანტიას ინდივიდების დასაცავად ხელისუფლების თვითნებობისგან, რამდენადაც უზრუნველყოფს, რომ, თუ პირს ერთხელ დაეკისრება მსჯავრი და მოიხდის სასჯელს ან გამართლდება კონკრეტული ქმედებისთვის, ის თავისუფალი უნდა იყოს შიშისგან, რომ ხელისუფლება იმავე ქმედების გამო კიდევ განახორციელებს მის მიმართ დევნას (3, II-35). ნიშანდობლივია, რომ კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-4 პუნქტიც იმპერატიულ დანაწესს ადგენს, რომელიც სისხლის სამართლის საქმეზე ვრცელდება მხარეთა მითითების გარეშეც.

სადავო ნორმის შინაარსის გააზრების შედეგად, ცხადი გახდა, რომ იგი სააპელაციო სასამართლოს ართმევდა შესაძლებლობას, საკუთარი ინიციატივით, მხარეთა მოთხოვნის გარეშე, შეემოწმებინა პირველი ინსტანციის სასამართლოს სადავო გადაწყვეტილება, არღვევდა თუ არა იგი განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვის კონსტიტუციურ პრინციპს და დარღვევის აღმოჩენის შემთხვევაში, გაემართლებინა მსჯავრდებული. მაშასადამე, მსგავსად ზემოაღნიშნული სადავო დებულებისა, მოცემული ნორმაც სასამართლოს ართმევდა განმეორებით მსჯავრდების აკრძალვის ფუნდამენტური პრინციპის დაცვის უფლებამოსილებას და, ამგვარად, ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს კონსტიტუციას (3, II-38).
დასკვნა

საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის №3/1/608,609 გადაწყვეტილების შედეგად მნიშვნელოვნად გარდაიქმნა საქართველოს სისხლისსამართლებრივი მართლმსაჯულების პროცესუალური კანონმდებლობა, სააპელაციო და საკასაციო ინსტანციის სასამართლოებს მიეცათ რა შესაძლებლობა, საკუთარი ინიციატივით, უზრუნველყონ ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების დაცვა. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, მხოლოდ ის ფაქტი, რომ პირი სასამართლოში, სხვადასხვა გარემოებებიდან გამომდინარე, არ აყენებს კონკრეტულ მოთხოვნას, ვერ იქნება ძირეული კონსტიტუციური პრინციპებისა და ფუნდამენტური უფლებების გვერდის ავლის საფუძველი.

წარმოდგენილ საქმეში სადავო ნორმები სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებს უკრძალავდა, საქმის განხილვისას ან გადაწყვეტისას, მხარეთა მიერ დაყენებული საჩივრის ფარგლების გაცდენას იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც პირის მიმართ შერაცხულ ქმედებას ახალი, პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი კანონის ამოქმედების გამო, ვეღარ მიენიჭებოდა დანაშაულის კვალიფიკაცია, ან სახეზე იყო პირის განმეორებითი მსჯავრდების ფაქტი. საკონსტიტუციო სასამართლომ მიუთითა შეჯიბრებითობის კონსტიტუციურ პრინციპზე და აღნიშნა, რომ იგი სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების აუცილებელ ელემენტს წარმოადგენს და აერთიანებს მხარეთა თანასწორობის უზრუნველყოფისთვის საჭირო პროცესუალურ კომპონენტებს. თუმცა, ის თავისთავად არ გულისხმობს სისხლის სამართლის შეჯიბრებით მოდელს და სასამართლოსთვის კონსტიტუციური პრინციპების აღსრულების უფლებამოსილების მინიჭება, როდესაც მხარეები მასზე არ აპელირებენ, per se, არ მოდის წინააღმდეგობაში შეჯიბრებითობის კონსტიტუციურ პრინციპთან. საკონსტიტუციო სასამართლომ დამატებით აღნიშნა, რომ შეჯიბრებითობის პრინციპი, თავისი არსით, სამართლიანი სასამართლოს ძირითადი უფლების რეალიზების საშუალებაა და მისი განხორციელება სწორედ ამ მიზნის მიღწევას უნდა ემსახურებოდეს. რთულად წარმოსადგენია, სამართლიანი განხილვის უზრუნველყოფა ისეთ პირობებში, როდესაც სასამართლოს მხრიდან არსებობს პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი კანონის გამოყენებისა და განმეორებითი მსჯავრდების აკრძალვის ფუნდამენტური კონსტიტუციური პრინციპების უგულებელყოფის საფრთხე.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. საქართველო. პარლამენტი. 1995. კონსტიტუციური კანონი: “საქართველოს კონსტიტუცია”
31-33, 24/08/1995. თბილისი: პარლამენტის უწყებანი N786.
2. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 13 მაისის #1/1/428,447,459 გადაწყვეტილება საქმეზე “საქართველოს სახალხო დამცველი, საქართველოს მოქალაქე ელგუჯა საბაური და რუსეთის ფედერაციის მოქალაქე ზვიად მანია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”.
3. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 29 სექტემბრის №3/1/608,609 გადაწყვეტილება საქმეზე “საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კონსტიტუციური წარდგინება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 306-ე მუხლის მე-4 ნაწილის კონსტიტუციურობის თაობაზე და საქართველოს უზენაესი სასამართლოს კონსტიტუციური წარდგინება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის
297-ე მუხლის „ზ“ ქვეპუნქტის კონსტიტუციურობის თაობაზე”.
4. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის 2014 წლის 23 მაისის 3/1/574 გადაწყვეტილება საქმეზე “საქართველოს მოქალაქე გიორგი უგულავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”.
5. CDL-AD(2015)016-e Amicus Curiae Brief for the Constitutional Court of Georgia on the non ultra
petita rule in criminal cases, adopted by the Venice Commission at its 103rd Plenary Session
(Venice, 19-20 June).
6. German Code of Criminal Procedure (StPO). ხელმისაწვდომია: https://www.gesetze-im-
internet.de/englisch_stpo/englisch_stpo.html [4.09.2017].
7. Italian Code of Criminal Procedure. ხელმისაწვდომია: http://legalactionworldwide.org/wp- content/uploads/2014/11/Criminal-Procedure-Code.pdf [4.09.2017].
8. Scoppola v. Italy (No. 2) (Application No. 10249/03).