კოლეგიის შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი – სხდომის თავმჯდომარე, მომხსენებელი მოსამართლე;

ევა გოცირიძე – წევრი;

გიორგი თევდორაშვილი – წევრი;

გიორგი კვერენჩხილაძე – წევრი.

სხდომის მდივანი: სოფია კობახიძე.

საქმის დასახელება: „შპს ომეგა მოტორ ჯგუფი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.

დავის საგანი: „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის კონსტიტუციურობა საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან, მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან და 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტის პირველ წინადადებასთან მიმართებით.

I
აღწერილობითი ნაწილი

1. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 23 სექტემბერს კონსტიტუციური სარჩელით (რეგისტრაციის №1733) მომართა „შპს ომეგა მოტორ ჯგუფმა“. №1733 კონსტიტუციური სარჩელი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველ კოლეგიას, არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად, გადმოეცა 2022 წლის 26 სექტემბერს. №1733 კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველი კოლეგიის განმწესრიგებელი სხდომა, ზეპირი მოსმენის გარეშე, გაიმართა 2026 წლის 29 აპრილს.

2. №1733 კონსტიტუციურ სარჩელში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსადმი მომართვის სამართლებრივ საფუძვლებად მითითებულია: საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტის პირველი წინადადება, მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი და 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი.

3. „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის მიხედვით, შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად უქმდება მასზე არსებული ყველა ყადაღა, სანივთო და ვალდებულებითი უფლება. მოსარჩელისთვის პრობლემურია სადავო ნორმის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც ითვალისწინებს შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად მასზე არსებული აღნაგობის უფლების გაუქმებას, როდესაც ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამიზნულია/გამოიყენება სამეწარმეო საქმიანობისათვის.

4. საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ყველა ადამიანი სამართლის წინაშე თანასწორია. აკრძალულია დისკრიმინაცია რასის, კანის ფერის, სქესის, წარმოშობის, ეთნიკური კუთვნილების, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების, სოციალური კუთვნილების, ქონებრივი ან წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის ან სხვა ნიშნის მიხედვით. საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების თანახმად, „საკუთრებისა და მემკვიდრეობის უფლება აღიარებული და უზრუნველყოფილია. საჯარო ინტერესებისათვის დასაშვებია ამ უფლების შეზღუდვა კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით“. საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტის პირველი წინადადება ადგენს, რომ „მეწარმეობის თავისუფლება უზრუნველყოფილია“.

5. მოსარჩელე მიუთითებს, რომ ნორმის ზოგადი შინაარსი და ხასიათი არ მეტყველებს მის სამართლიანობაზე, როდესაც ის არსებითად არათანასწორთა მიმართ თანასწორ მოპყრობას ადგენს. ზოგადი ნორმა შეიძლება იწვევდეს პირთა ერთი ჯგუფისათვის უფრო მძიმე ტვირთის დაკისრებას სხვებთან შედარებით, იყოს არაპირდაპირ დისკრიმინაციული და არღვევდეს თანასწორობის პრინციპს. ამდენად, ქცევის ზოგადი, ბლანკეტური ხასიათის წესმა შეიძლება მისი ადრესატების გარკვეული კატეგორიების მიმართ გამოიწვიოს არაკონსტიტუციური, დისკრიმინაციული შედეგები. კანონმდებელს მართებს ამ რისკების პროგნოზირება და გათვალისწინება მსგავსი შინაარსის ნორმების მიღებისას.

6. კონსტიტუციური სარჩელის თანახმად, სადავო ნორმის მოქმედების ფარგლებში მყოფი პირებიდან შესაძლებელია შემდეგი შესადარებელი ჯგუფების იდენტიფიცირება. ესენია: პირები, რომლებსაც აქვთ აღნაგობის უფლება და ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამოიყენება/გამიზნულია სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისათვის და სხვა პირები, რომლებსაც აქვთ ყადაღა, სანივთო ან ვალდებულებითი უფლება. სადავო ნორმა შესადარებელ ჯგუფებზე თანაბრად ვრცელდება და ადგენს მათ მიმართ იდენტურ სამართლებრივ რეგულირებასა და შედეგებს. მოსარჩელე მხარის პოზიციით, სადავო ნორმით გათვალისწინებული დიფერენციაცია არ არის მიზნის მიღწევის ყველაზე ნაკლებად მზღუდავი და, მით უმეტეს, აბსოლუტურად აუცილებელი საშუალება. სახეზე არ არის უთანასწორო ჯგუფებისადმი თანაბარი მოპყრობის გარდაუვალი და უპირობო აუცილებლობა. სადავო ნორმის შედეგად, სხვა პირის (მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის) ვალდებულებებზე პასუხისმგებლობა ეკისრება მეაღნაგეს და მისი საკუთრების უფლება აღნაგობაზე ეწირება ასევე მესამე პირთა (მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის კრედიტორთა) მოთხოვნების დაკმაყოფილებას. სადავო ნორმა იდენტურ წესს ადგენს როგორც აღნაგობის, ასევე ყადაღის სხვა სანივთო და ვალდებულებითი უფლებების მიმართ. ამავდროულად, იგნორირებულია აღნაგობის არსი და მისი მომეტებული დაცვის ინტერესი. ამდენად, სახეზეა შესადარებელი ჯგუფებისადმი თანასწორი მოპყრობა ობიექტური და გონივრული გამართლების გარეშე.

7. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ აღნაგობის უფლება საკუთრების ანალოგიური უფლებაა და ექვემდებარება იმავე კონსტიტუციური მოთხოვნების დაკმაყოფილებას. ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა აღნაგობის უფლების და არა შესაბამის ნაკვეთზე საკუთრების უფლების არსებითი შემადგენელი ნაწილია. არ არსებობს რაციონალური ახსნა და რაიმე ობიექტური გარემოება, რაც კრედიტორთა მოთხოვნების დაკმაყოფილების მიზნით, ამ უმნიშვნელოვანესი უფლების მქონე პირის სხვა უფლებების სუბიექტების მსგავს რეჟიმში ჩაყენებას, ასევე მისი ინტერესებისა და კონსტიტუციური უფლებების მძიმე შეზღუდვას და ინტერესთა ბალანსის უხეშ დარღვევას გაამართლებდა.

8. მოსარჩელის განცხადებით, ასევე გასათვალისწინებელია ის განსაკუთრებული ინტერესი, რაც თავად მას გააჩნია აღნაგობის უფლების მიმართ. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ნორმა იწვევს არა მარტოოდენ მისი საკუთრების - აღნაგობის უფლების - გაუქმებას, რაც ცალსახად ნეგატიური შედეგის მომტანია, არამედ ასევე არღვევს საკუთრების კონსტიტუციური უფლებით დაცულ კიდევ ერთ მნიშვნელოვან უფლებრივ კომპონენტს - საწარმოს საკუთრებასა და მის უფლებას მოწყობილ და განხორციელებულ სამეწარმეო საქმიანობაზე. აღნაგობის უფლების, როგორც პირველი რიგის სანივთო უფლების ორმაგი ბუნებიდან გამომდინარე, ის წარმოადგენს საკუთრების ცალკე ობიექტს და მასზე საკუთრების უფლება გამიჯნულია მიწის ნაკვეთზე საკუთრების უფლებისგან. შესაბამისად, მოსარჩელე მხარის აღნაგობის უფლება არის საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლით დაცული სიკეთე - საკუთრება.

9. კონსტიტუციურ სარჩელში აღნიშნულია, რომ სადავო ნორმა, განსხვავებით საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული კერძოსამართლებრივი წესრიგისა, ითვალისწინებს ერთი მესაკუთრის (მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის) მიწის ნაკვეთის გასხვისების შემთხვევაში სხვა პირის (მეაღნაგის) საკუთრების უფლების გაუქმებას მესამე პირთა, მიწის ნაკვეთის კრედიტორთა ინტერესების დასაკმაყოფილებლად. შესაბამისად, სადავო ნორმა ახდენს ჩარევას მოსარჩელის კონსტიტუციით დაცულ საკუთრების უფლებაში და ის უნდა შეფასდეს საკუთრების კონსტიტუციურ უფლებასთან მიმართებით.

10. მოსარჩელის აპელირებით, სადავო ნორმიდან გამომდინარე, კრედიტორთა დაკმაყოფილება ხდება სხვა პირის საკუთრებაში არსებული ქონებით ისე, რომ შემძენი საკუთრებას იძენს არა მხოლოდ სამეურვეო ქონებაზე (მიწაზე), არამედ სხვა პირის ქონებაზეც (ნაგებობაზე) და ნაგებობის ღირებულების კომპენსაციას არც სამეურვეო ქონების შემძენი იხდის. აღნიშნული გამორიცხავს საჯარო ლეგიტიმური მიზნის არსებობას მოვალის ქონების რეალიზაციის გზით კრედიტორთა დაკმაყოფილებისას აღნაგობის უფლების გაუქმების ხარჯზე. დაუშვებელია სამოქალაქო ბრუნვის მონაწილეთა შორის კერძო ავტონომიის ფარგლებში წარმოშობილი ურთიერთობებიდან გამომდინარე რისკების მესამე პირებზე გადატანა. სახელმწიფოს ძირითადი როლი ხელშეკრულების მხარეებს შორის სტრუქტურული დისბალანსის აღმოფხვრაში გამოიხატება. სახელშეკრულებო რისკების მესამე პირებზე გადანაწილება კი, როგორც ეს განსახილველ შემთხვევაში მეაღნაგის კუთვნილი უფლების გაუქმების გზით ხდება, შეუძლებელია მიჩნეულ იქნეს ლეგიტიმურ მიზნად. ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად გამოსადეგი ვერ იქნება ის საშუალება, რომელიც თავადაა არალეგიტიმური. არ არსებობს რაიმე ლოგიკური კავშირი სამოქალაქო ბრუნვის ერთი მონაწილის (ამ შემთხვევაში მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის) კრედიტორთა დაკმაყოფილებასა და მეაღნაგის საკუთრების უფლების გაუქმებას შორის.

11. მოსარჩელის მოსაზრებით, სადავო ნორმა ვერ პასუხობს აუცილებლობის მოთხოვნებს. კანონის მიზნიდან გამომდინარე, მოვალის ქონების რეალიზაციის მიზანია მოვალის კრედიტორთა დაკმაყოფილება რა დროსაც დაცული უნდა იყოს მოვალისა და კრედიტორების ინტერესები. მოვალის ქონებასთან ერთად, სადავო ნორმა, კრედიტორების დაკმაყოფილებას ახდენს სხვა პირის (მეაღნაგის) საკუთრების ხარჯზე. გასათვალისწინებელია, რომ მიწის ნაკვეთის მესაკუთრესა და მეაღნაგეს შორის არსებული აღნაგობის სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გამომდინარე, მესაკუთრის მიმართ მეაღნაგეც კრედიტორია. თუმცა აღნაგობის ორგვარი ბუნებიდან გამომდინარე, ის ასევე აღნაგობის საფუძველზე აშენებული ნაგებობების მესაკუთრეა. სადავო ნორმა არ ითვალისწინებს მეაღნაგის, როგორც კრედიტორის ინტერესებს მასსა და მიწის ნაკვეთის მესაკუთრეს შორის არსებული სახელშეკრულებო ურთიერთობიდან გამომდინარე, ხოლო როგორც მესაკუთრე, ის პასუხს აგებს მესამე პირების წინაშე იმით, რომ უქმდება მისი აღნაგობის უფლება.

12. მოსარჩელე მხარე ასევე მიუთითებს, რომ იგი არის სამეწარმეო (კომერციული) იურიდიული პირი, რომელიც აღნაგობის უფლების საფუძველზე, ძირითადი და დამხმარე შენობა-ნაგებობების მესაკუთრეა. ამ უკანასკნელის დახმარებით კი იგი ახორციელებს თავის კომერციულ საქმიანობას (ახდენს პრემიუმ კლასის ავტომობილების რეალიზაციას). შესაბამისად, მოსარჩელის საკუთრებაში არსებული შენობა-ნაგებობები ქმნის მოსარჩელის ძირითად საშუალებებს, რომლის გარეშეც ის ვერ იფუნქციონირებს. მოსარჩელეს აღნაგობის უფლების საფუძველზე აგებული შენობა-ნაგებობების სახით გააჩნია მნიშვნელოვანი აქტივი, რომელსაც ის სამეწარმეო საქმიანობისთვის იყენებს და, მისი საქმიანობის სპეციფიკის გათვალისწინებით, არის საწარმოს განუყოფელი ნაწილი. აღნაგობისა და საკუთრების უფლებები შენობა-ნაგებობებზე ქმნის სწორედ მის საწარმოს, რომლის არსებობის გარეშეც ის ვერ განახორციელებს სამეწარმეო საქმიანობას.

13. სადავო ნორმის თანახმად, მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის გაკოტრებისას, მისი კუთვნილი სამეურვეო მასის აუქციონზე რეალიზაციის ან ნატურით მიღების შემთხვევაში, მყიდველზე საკუთრების უფლების გადაცემასთან ერთად უქმდება მის ნაკვეთზე არსებული ყველა სანივთო და ვალდებულებითი უფლებები და ყადაღა. შესაბამისად, უქმდება მოსარჩელის საკუთრებაც, მისი კუთვნილი აღნაგობის უფლება. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელე ვეღარ განახორციელებს კომერციულ საქმიანობას. მოსარჩელის განცხადებით, სადავო ნორმით დადგენილი შეზღუდვა არსებითად სცილდება საწარმოს საკუთრების უფლებით დაცულ სფეროს და იწვევს თავად საწარმოს ფუნქციონირების არსებით ხელშეშლას, რაც მას გამოუსწორებელ ზიანს მოუტანს. თუკი მოსარჩელეს არ ექნება შესაბამისი კომერციული ფართი, მაშინ ის არათუ ჩვეულებრივი საწარმოო პროცესების გაგრძელებას ვეღარ შეძლებს, არამედ მაღალი ალბათობით, დაკარგავს წარმოების წყაროებს, პარტნიორებსა და მომხმარებლებს.

14. აქედან გამომდინარე, სადავო ნორმა არღვევს მოსარჩელის უფლებას თავისუფალ მეწარმეობაზე. კონსტიტუციური სარჩელის ავტორის მტკიცებით, არ არსებობს არავითარი ლოგიკური კავშირი ერთი სამეწარმეო სუბიექტის გაკოტრების შემთხვევაში მისივე კრედიტორების ინტერესების დასაკმაყოფილებლად სხვა საწარმოს საწარმოო აქტივების ჩამორთმევას შორის, რასაც უთუოდ თან მოჰყვება ამ საწარმოს ბაზრიდან განდევნა. ასევე, ჯანსაღი საწარმოს ბაზრიდან განდევნა და მისთვის საწარმოო აქტივების ჩამორთმევა არ შეიძლება ჩაითვალოს ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის აუცილებელ და ყველაზე ნაკლებად მზღუდავ საშუალებად.

15. მოსარჩელის მტკიცებით, სადავო ნორმა არ არის ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის შესატყვისი, პროპორციული საშუალება. სადავო ნორმა იწვევს მძიმე და მაღალი ინტენსივობის ჩარევას მოსარჩელის მეწარმეობის თავისუფლებაში და ინტერესთა ბალანსის დარღვევას მოსარჩელის საზიანოდ. ამ შეზღუდვით არ იქნა მიღწეული რაიმე სიკეთე და, მით უმეტეს, ის ვერ იქნება უფრო წონადი, ვიდრე მოსარჩელისათვის მიყენებული ზიანი.

16. ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც ითვალისწინებს შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად მასზე არსებული აღნაგობის უფლების გაუქმებას, როდესაც ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამიზნულია/გამოიყენება სამეწარმეო საქმიანობისათვის, ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის, მე-19 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტებისა და 26-ე მუხლის მე-4 მუხლის პირველი წინადადების მოთხოვნებს და არაკონსტიტუციურად უნდა იქნეს ცნობილი.

17. მოსარჩელე მხარე, აგრეთვე, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 25-ე მუხლის მე-5 პუნქტის საფუძველზე, შუამდგომლობს, რომ, საქმეზე საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე, შეჩერდეს სადავო ნორმის მოქმედება. უფრო კონკრეტულად, მოსარჩელე შუამდგომლობს, რომ შეჩერდეს „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის იმ ნორმატიული შინაარსის მოქმედება, რომელიც ითვალისწინებს შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად მასზე არსებული აღნაგობის უფლების გაუქმებას, როდესაც ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამიზნულია/გამოიყენება სამეწარმეო საქმიანობისათვის.

18. მოსარჩელის განცხადებით, სადავო ნორმა ითვალისწინებს აღნაგობის უფლების უპირობო გაუქმებას. თუ მისი მოქმედება გავრცელდება მოსარჩელეზე, ეს გამოიწვევს შეუქცევად და სამართლებრივი გზით გამოუსწორებელ შედეგებს. მოსარჩელეს ფორმალურადაც კი მოესპობა შესაძლებლობა, საერთო სასამართლოსათვის მიმართვის გზით, აღიდგინოს უფლება, რომელიც გაუქმებულია კანონის საფუძველზე. კონსტიტუციური სარჩელის მიხედვით, სადავო ნორმის მოქმედების პირობებში, მისი მოქმედების შეჩერებაზე უარის თქმის შემთხვევაში, მოსარჩელეს არა თუ სრულად მოესპობა საკუთრების უფლება, არამედ აღარ იარსებებს სხვა რაიმე სამართლებრივი საშუალება, მინიმალურად მაინც დაიკმაყოფილოს მის მიმართ დამდგარი ზიანი ახალი მესაკუთრისგან (იმის გამო, რომ მოსარჩელესა და მას შორის არც მანამდე არსებობდა და აღარც შემდგომ იარსებებს სამართლებრივი ურთიერთობა), არც მიწის ნაკვეთის ამჟამინდელი მესაკუთრისგან (ვინაიდან მის მიმართ მიმდინარეობს გაკოტრების პროცესი) და არც სხვა რომელიმე პირისგან. თუ არ შეჩერდება სადავო ნორმის მოქმედება, მოსარჩელისათვის აზრს დაკარგავს კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილება, რადგანაც ეს არაფერს შეცვლის მისი სამართლებრივი მდგომარეობის კუთხით. „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონით (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) განსაზღვრული შემჭიდროებული ვადებისა და საკონსტიტუციო სასამართლოში საქმის განხილვის გაცილებით ხანგრძლივი ვადის პირობებში, საკონსტიტუციო სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტისათვის დასრულებული იქნება გაკოტრების საქმის წარმოება, ხოლო საქმის წარმოების დასრულების შესახებ სასამართლოს განჩინება კი შესული იქნება კანონიერ ძალაში. შესაბამისად, საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილების სამართლებრივი შედეგები ვერ გავრცელდება მისი ძალაში შესვლამდე დასრულებულ სამართლებრივ ურთიერთობაზე.

19. მოსარჩელის მტკიცებით, სადავო ნორმის მოქმედებით არსებობს რეალური და მყისიერი საფრთხე, რომლის თავიდან ასაცილებლად არ არსებობს სხვა ეფექტიანი შესაძლებლობა, გარდა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერებისა. სადავო ნორმის შეჩერების გარდაუვალი შედეგი იქნება მოსარჩელისათვის გამოუსწორებელი ზიანის თავიდან აცილება. შეჩერების პირობებში, მოსარჩელე საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებამდე - დროებით, ხოლო კონსტიტუციური სარჩელის დაკმაყოფილების შემთხვევაში კი საბოლოოდ შეინარჩუნებს აღნაგობის უფლებას.

20. მოსარჩელე მხარე, საკუთარი არგუმენტაციის გასამყარებლად, მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსა და გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაზე, ასევე, ქართულ და უცხოურ სამართლებრივ ლიტერატურაზე.

21. №1733 კონსტიტუციურ სარჩელთან დაკავშირებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოში სასამართლოს მეგობრის წერილობითი მოსაზრება წარმოადგინა პაატა ტურავამ. სასამართლოს მეგობრის განმარტებით, წინამდებარე წერილობითი მოსაზრების წარდგენის მიზანია, საკონსტიტუციო სასამართლომ ყურადღება მიაქციოს იმ გარემოებას, რომ მოსარჩელე მხარის მიერ არასწორად არის შერჩეული უფლების დაცვის მატერიალურ-სამართლებრივი საფუძვლები. კერძოდ, იგი განმარტავს, რომ „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის არაკონსტიტუციურად ცნობით ვერ მიიღწევა მოსარჩელის საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის, მე-19 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტებისა და 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტის პირველი წინადადებით გარანტირებული უფლებების დაცვა.

22. სასამართლოს მეგობარი აღნიშნავს, რომ სადავო ნორმის განმარტება უნდა მოხდეს სისტემურად მასთან კავშირში მყოფი სხვა ნორმებისა და საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის შესაბამისი ნორმების ერთობლივი წაკითხვის შედეგად. უპირველესად, იგი მიუთითებს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებულ კერძოსამართლებრივ წესრიგზე, რომელიც გულისხმობს, რომ მხარეთა ნების ავტონომიის ფარგლებში წარმოშობილი ურთიერთობის შინაარსი არ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს საჯარო წესრიგს. სასამართლოს მეგობრის მოსაზრების მიხედვით, სადავო ნორმით გათვალისწინებული გადახდისუუნარობის საქმის წარმოება უნდა გაიყოს ორ ეტაპად კრიტერიუმების მიხედვით, ესენია: ა) საქმის წარმოების განსხვავებული წესის მიხედვით და ბ) სამართალურთიერთობის მონაწილე სუბიექტების მიხედვით.

23. სასამართლოს მეგობრის მტკიცებით, „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტი არ ემსახურება მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის კრედიტორთა ინტერესების დაცვას, ასევე ერთმანეთის პირისპირ არ დგას მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის კრედიტორების საკუთრების უფლება და აღნაგობის უფლება. სადავო ნორმა ადგენს მხოლოდ საჯარო აუქციონის ჩატარების წესებს და ამავე მუხლის მე-19 პუნქტი იცავს ამ აუქციონის შედეგად რეალიზებული ქონების კეთილსინდისიერი შემძენის საკუთრების კონსტიტუციურ უფლებას. სასამართლოს მეგობრის წერილობით მოსაზრებაში ასევე აღნიშნულია, რომ მეაღნაგე არ არის საჯარო აუქციონის ადმინისტრაციული წარმოების მონაწილე დაინტერესებული მხარე და რომ მისი აღნაგობის უფლება არ ილახება სადავო ნორმის მოქმედებით, არამედ მეაღნაგეს აქვს აღნაგობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ხელშეკრულების მხარის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, რომელიც საჯარო რეესტრში რეგისტრირებულია, როგორც პირველი რიგის უფლება. სასამართლოს მეგობარი მიიჩნევს, რომ სადავო ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობა შექმნის აუქციონში გამარჯვებული პირის კონსტიტუციური უფლებების შეზღუდვის შესაძლებლობას განუჭვრეტადი სამართლებრივი საფუძვლებით და საფრთხეს შეუქმნის სამართლებრივი უსაფრთხოების კონსტიტუციურ პრინციპს. მისი მოსაზრებით, №1733 კონსტიტუციური სარჩელი არ იქნეს არსებითად განსახილველად მიღებული მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც სადავო ნორმის ლეგიტიმური მიზანი, მისი გამოსადეგობისა და პროპორციულობის გათვალისწინებით, შინაარსობრივად არ შეესატყვისება მოსარჩელის მიერ წარმოდგენილ სადავო საკითხს.

24. იმავდროულად, სასამართლოს მეგობარი მიუთითებს, რომ „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის ლეგიტიმური მიზანია აუქციონზე შეძენილი ნივთის ვალდებულებებისაგან გათავისუფლება არა მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის კრედიტორების უფლებიდან გამომდინარე, როგორც ამას მოსარჩელე ამტკიცებს, არამედაუქციონში გამარჯვებული პირის კონსტიტუციური უფლებების გათვალისწინებით. სასამართლოს მეგობრის მოსაზრების მიხედვით, მოსარჩელის მიერ სადავო შეზღუდვის პროპორციულობის შეფასებაში დაშვებული შეცდომა ისაა, რომ ის არასწორად ახდენს საპირისპირო ინტერესების განსაზღვრას და ერთმანეთს უპირისპირებს მოსარჩელე მხარის, როგორც აღნაგობის უფლების საფუძველზე არსებული ნაგებობის მესაკუთრის ინტერესს - შეინარჩუნოს აღნაგობის უფლება და ისარგებლოს კანონით მისთვის მინიჭებული უფლებამოსილებებით - და მიწის ნაკვეთის მესაკუთრის კრედიტორთა ინტერესებს, ხოლო აუქციონის გზით რეალიზებული ქონების შემძენის ინტერესი - საკუთრებაში მიიღოს უფლებრივად უნაკლო ნივთი, არ ხდება მსჯელობის საგანი. სასამართლოს მეგობრის არგუმენტაციით, საკითხი იმის შესახებ, არის თუ არა მეაღნაგის ქონება აუქციონზე გამოტანილი ქონების შემადგენელი ნაწილი, ანუ ექცევა თუ არა ის „სამეურვეო ქონების“ სტატუსის ქვეშ, ეს უნდა გაირკვეს არა საჯარო აუქციონში გაყიდული ქონების შემძენის კონსტიტუციურ უფლებებთან შეპირისპირების გზით, არამედ კანონის სხვა ნორმების საფუძველზე.

25. სასამართლოს მეგობრის წერილობით მოსაზრებაში, მოსაზრების ავტორი, არგუმენტაციის გასამყარებლად, მიუთითებს გერმანიის უზენაესი სასამართლოსა და საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაზე, ასევე ქართულ და უცხოურ სამართლებრივ განმარტებებზე.

II
სამოტივაციო ნაწილი

1. კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღების სტანდარტები, რომლითაც იხელმძღვანელებს საკონსტიტუციო სასამართლო

1. კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მისაღებად აუცილებელია, იგი აკმაყოფილებდეს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ მოთხოვნებს. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, კონსტიტუციური სარჩელი ან კონსტიტუციური წარდგინება დასაბუთებული უნდა იყოს. ამავე კანონის 31¹ მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტით კი, განისაზღვრება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის იმ მტკიცებულებათა წარდგენის ვალდებულება, რომელიც ადასტურებს სარჩელის საფუძვლიანობას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის შესაბამისად, „კონსტიტუციური სარჩელის დასაბუთებულად მიჩნევისათვის აუცილებელია, რომ მასში მოცემული დასაბუთება შინაარსობრივად შეეხებოდეს სადავო ნორმას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 5 აპრილის №2/3/412 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - შალვა ნათელაშვილი და გიორგი გუგავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-9). ამავდროულად, „კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღებისათვის აუცილებელია, მასში გამოკვეთილი იყოს აშკარა და ცხადი შინაარსობრივი მიმართება სადავო ნორმასა და კონსტიტუციის იმ დებულებებს შორის, რომლებთან დაკავშირებითაც მოსარჩელე მოითხოვს სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურად ცნობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის №1/3/469 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე კახაბერ კობერიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1). წინააღმდეგ შემთხვევაში, კონსტიტუციური სარჩელი მიიჩნევა დაუსაბუთებლად და არ მიიღება არსებითად განსახილველად.

2. სადავო ნორმის მიმართება საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან

2. მოსარჩელე მხარე, მათ შორის, სადავოდ ხდის „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით.

3. საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „ყველა ადამიანი სამართლის წინაშე თანასწორია. აკრძალულია დისკრიმინაცია რასის, კანის ფერის, სქესის, წარმოშობის, ეთნიკური კუთვნილების, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების, სოციალური კუთვნილების, ქონებრივი ან წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის ან სხვა ნიშნის მიხედვით“. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, სამართლის წინაშე თანასწორობის ფუნდამენტური უფლების დამდგენი აღნიშნული დებულება წარმოადგენს თანასწორობის უნივერსალურ კონსტიტუციურ ნორმა-პრინციპს, რომელიც, ზოგადად, გულისხმობს ადამიანების სამართლებრივი დაცვის თანაბარი პირობების გარანტირებას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 27 დეკემბრის №1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები: „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1). ამასთან, „კანონის წინაშე თანასწორობის უფლება არ გულისხმობს, ბუნებისა და შესაძლებლობების განურჩევლად, ყველა ადამიანის ერთსა და იმავე პირობებში მოქცევას. მისგან მომდინარეობს მხოლოდ ისეთი საკანონმდებლო სივრცის შექმნის ვალდებულება, რომელიც ყოველი კონკრეტული ურთიერთობისათვის არსებითად თანასწორთ შეუქმნის თანასწორ შესაძლებლობებს, ხოლო უთანასწოროებს პირიქით“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2011 წლის 18 მარტის №2/1/473 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ბიჭიკო ჭონქაძე და სხვები საქართველოს ენერგეტიკის მინისტრის წინააღმდეგ“, II-2).

4. შესაბამისად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი პირდაპირი დისკრიმინაციის აკრძალვის გარანტიის დარღვევის დასასაბუთებლად, მოსარჩელე მხარე ვალდებულია, წარმოაჩინოს, რომ სადავო ნორმა, არსებითად თანასწორ პირებს უქმნის განსხვავებულ შესაძლებლობებს, აღჭურავს განსხვავებული უფლებებითა თუ ვალდებულებებით. ამ კონტექსტში, უპირველესად, აუცილებელია, მოსარჩელე მხარემ გამოკვეთოს პირთა წრე, რომელთა შორისაც ხდება დიფერენცირებული მოპყრობა (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 11 მაისის №2/3/663 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე თამარ თანდაშვილი საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-9; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 15 ივლისის №2/7/1427 განჩინება საქმეზე „თეიმურაზ ანდღულაძე და ნუგზარ ბირკაია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-7). იმავდროულად, „საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით ნორმის არაკონსტიტუციურობის სამტკიცებლად მოსარჩელე ვალდებულია, დაასაბუთოს, რომ სადავო ნორმა მას, სხვა არსებითად თანასწორ პირებთან შედარებით, დიფერენცირებულ მდგომარეობაში აქცევს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 11 ივნისის №1/8/1527 განჩინება საქმეზე „თეიმურაზ ლორია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-9). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკით, „დისკრიმინაციულ მოპყრობაზე მსჯელობა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ პირები კონკრეტულ სამართლებრივ ურთიერთობასთან დაკავშირებით შეიძლება განხილულ იქნენ როგორც არსებითად თანასწორი სუბიექტები“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 4 თებერვლის №2/1/536 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ლევან ასათიანი, ირაკლი ვაჭარაძე, ლევან ბერიანიძე, ბექა ბერუჩაშვილი და გოჩა გაბოძე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის წინააღმდეგ“, II-17).

5. შესაბამისად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით კონსტიტუციური სარჩელის დასაბუთებულად მიჩნევისათვის, აუცილებელია დადასტურდეს, რომ სადავო ნორმა, მოსარჩელე მხარეს, სხვა არსებითად მსგავს სიტუაციაში მყოფ პირებთან შედარებით, განსხვავებულ მდგომარეობაში აყენებს, მისსავე კუთვნილებასთან დაკავშირებული რაიმე ნიშნით. ამდენად, იმისათვის, რათა №1733 კონსტიტუციური სარჩელი მიღებული იქნეს არსებითად განსახილველად, მოსარჩელე მხარემ, ერთი მხრივ, ნათლად უნდა გამოკვეთოს შესადარებელი პირები, რომელთა შორისაც, სადავო ნორმების საფუძველზე, დადგენილია დიფერენცირებული მოპყრობა, მეორე მხრივ კი, დაასაბუთოს, რომ იდენტიფიცირებული შესადარებელი ჯგუფები წარმოადგენენ არსებითად თანასწორ პირებს ან, პირიქით, უთანასწოროებს, რომელთა მიმართაც სახელმწიფო ადგენს ერთგვაროვან სამართლებრივ რეგულირებას.

6. მოსარჩელე მხარის მითითებით, მიუხედავად იმისა, რომ სადავო ნორმა ზოგადი ხასიათისაა, მისი შინაარსიდან მაინც ამოიკითხება არსებითად უთანასწორო მდგომარეობაში მყოფ პირთა ორი ჯგუფი. ესენია, ერთი მხრივ, პირები, რომლებსაც აქვთ აღნაგობის უფლება და ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამოიყენება/გამიზნულია სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისათვის და, მეორე მხრივ, სხვა პირები, რომლებსაც აქვთ ყადაღა, სანივთო ან ვალდებულებითი უფლება. ხოლო სადავო ნორმა, კრედიტორთა მოთხოვნების დაკმაყოფილების მიზნიდან გამომდინარე, ქონების საკუთრებაში გადასვლის შედეგად აუქმებს მასზე არსებულ ყველა ყადაღას, სანივთო და სხვა ვალდებულებით უფლებას, რაც ნიშნავს იმას, რომ ქონებაზე არსებული უფლების მიუხედავად ქონების ახალ მესაკუთრესთან გადასვლის შემთხვევაში, უქმდება მასზე არსებული ყველა ყადაღა, სანივთო და სხვა ვალდებულებითი უფლება.

7. საკონსტიტუციო სასამართლოს არაერთხელ განუმარტავს, რომ „სადავოდ გამხდარი რეგულაცია შესაძლოა იყოს ნეიტრალური, არ ითვალისწინებდეს განსხვავებულ მოპყრობას, თუმცა განსხვავებულ შედეგებში ტრანსფორმირდებოდეს მყარად დაკავშირებული ნიშნის ქვეშ გაერთიანებულ პირთა ჯგუფის მიმართ. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია, ყურადღების მიღმა არ დარჩეს ფორმალურად ნეიტრალური რეგულაციები, რომლებიც პრაქტიკაში განსხვავებულ ფაქტობრივ შედეგებს იწვევს. ფორმით ნეიტრალურ, თუმცა დისკრიმინაციული შედეგის მქონე მოპყრობას მყარად დაკავშირებული ნიშნით იდენტიფიცირებულ პირთა ჯგუფის მიმართ, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ასევე მიიჩნევს დისკრიმინაციად“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 9 ივნისის №2/4/1351 გადაწყვეტილება საქმეზე „ციალა პერტია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-10,11). „თანასწორობის უფლებასთან ამგვარი მიმართების სამტკიცებლად, მოსარჩელემ უნდა მიუთითოს, რომ სადავო ნორმების მოქმედების შედეგად, რომელიმე მყარად დაკავშირებული ნიშნით გამორჩეული ჯგუფისთვის, რეალურად განსხვავებული შედეგები დგება. ამ მხრივ, დასასაბუთებლად ვერ გამოდგება ცვლადი ფაქტობრივი გარემოებების გავლენით ჩამოყალიბებულ პირთა განსხვავებულ მდგომარეობაზე მითითება. მსგავსი დაცვა შესაძლოა შეეხოს მხოლოდ იმ ჯგუფებს, რომლებიც მკვეთრად გამოყოფილი, პიროვნებასთან მყარად დაკავშირებული ნიშნის ქვეშ ერთიანდებიან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 9 ივნისის №2/4/1351 გადაწყვეტილება საქმეზე „ციალა პერტია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-13).

8. განსახილველ შემთხვევაში, როგორც ზემოთ უკვე განიმარტა, შესადარებელ პირთა წრეს წარმოადგენენ, ერთი მხრივ, პირები, რომლებსაც აქვთ აღნაგობის უფლება და ამ უფლების საფუძველზე აშენებული ნაგებობა გამოიყენება/გამიზნულია სამეწარმეო საქმიანობის განხორციელებისათვის და, მეორე მხრივ, სხვა პირები, რომლებსაც აქვთ ყადაღა, სანივთო ან ვალდებულებითი უფლება. საკუთრივ დიფერენცირების ფაქტს კი მოსარჩელე უკავშირებს კონკრეტულ უფლებას: აღნაგობას, ყადაღასა თუ სხვა სანივთო ან ვალდებულებით უფლებას. მას მიაჩნია, რომ უთანასწორობა ვლინდება სწორედ სხვადასხვა უფლების არსებობის გამო. სადავო ნორმის სიტყვასიტყვითი განმარტების შედეგად, დგინდება, რომ შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად თანაბრად უქმდება მასზე არსებული ყველა უფლება, იქნება ეს ყადაღა, სანივთო თუ ვალდებულებითი უფლება. ამდენად, მოსარჩელე მხარეს არ წარმოუდგენია არგუმენტაცია იმასთან დაკავშირებით, თუ რით არის განსხვავებული მეაღნაგის უფლება ყადაღა დადებული ქონების მესაკუთრის უფლებისგან, რომელთა მიმართ სადავო ნორმის მოქმედებით, თანაბრად უქმდება აღნიშნული უფლებები ახალი მესაკუთრის საკუთრებაზე ქონების გადასვლის შემდეგ. აღსანიშნავია, რომ მოსარჩელე მხარე სწორედ უთანასწორო მდგომარეობაში მყოფ პირთა მიმართ თანასწორ მოპყრობაზე დავობს და არა, პირიქით. შესაბამისად, სწორედ მისი ვალდებულებაა, დაასაბუთოს კონსტიტუციური სარჩელი ამ თვალსაზრისით და საკონსტიტუციო სასამართლოს ნათლად დაანახვოს შესადარებელ პირთა განსხვავებულობა მაშინ, როდესაც თავად აღიარებს სადავო ნორმის ზოგადი, ნეიტრალური შინაარსის არსებობას. ამდენად, არ იკვეთება, რომ სადავო ნორმების მოქმედების შედეგად, რომელიმე მყარად დაკავშირებული ნიშნით გამორჩეული ჯგუფისთვის, რეალურად განსხვავებული შედეგები დგება ან, პირიქით, არსებითად განსხვავებულ პირთა ჯგუფის მიმართ სადავო ნორმა არსებითად ერთგვაროვან ვითარებას აწესებს. შესაბამისად, მოსარჩელის მოთხოვნა, ამ მხრივ, დაუსაბუთებელია და არ უნდა იქნეს მიღებული არსებითად განსახილველად.

3. სადავო ნორმის მიმართება საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტის პირველ წინადადებასთან

9. მოსარჩელე მხარე აგრეთვე სადავოდ ხდის „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტის (2020 წლის 25 სექტემბრამდე მოქმედი რედაქცია) კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის მე-4 პუნქტის პირველ წინადადებასთან მიმართებით.

10. უპირველესად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს მის მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებზე, რომლებითაც გამიჯნა საკუთრებისა და თავისუფალი მეწარმეობის კონსტიტუციური უფლებები ერთმანეთისაგან და განსაზღვრა თითოეული ამ უფლებით დაცული სფერო. (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციოს სასამართლოს 2018 წლის 26 ივლისის №2/5/700 გადაწყვეტილება საქმეზე „„შპს კოკა-კოლა ბოთლერს ჯორჯია“, „შპს კასტელ ჯორჯია“ და „სს წყალი მარგებელი“ საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ფინანსთა მინისტრის წინააღმდეგ“; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 28 დეკემბრის №2/7/667 გადაწყვეტილება საქმეზე „სს „ტელენეტი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

11. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ საკუთრების უფლებასა და მეწარმეობის თავისუფლებას შორის არსებობს მნიშვნელოვანი კავშირი, მეწარმეობის თავისუფლების კონსტიტუციური უფლების მიზანი ვერ იქნება საკუთრების უფლების დარღვევის აკრძალვა მეწარმე სუბიექტებთან მიმართებით. გასათვალისწინებელია, რომ მეწარმეობის თავისუფლების შინაარსი არ მიდის ისე შორს, რომ იგი, იმავდროულად, გულისხმობდეს/მოიცავდეს მეწარმე სუბიექტების საკუთრების დაცულობას. შესაბამისად, მეწარმე სუბიექტების საკუთრების უფლების დარღვევა იმთავითვე მეწარმეობის თავისუფლების დარღვევას ვერ განაპირობებს. ამდენად, მეწარმეობის თავისუფლების შეზღუდვის წარმოსაჩენად, აუცილებელია, გამოიკვეთოს, რომ სადავო ნორმა ზღუდავს საქართველოს კონსტიტუციით დაცული საკუთრების უფლების სფეროს მიღმა არსებულ ურთიერთობებს და ამ ფორმით არღვევს თავისუფალ მეწარმეობას (იხ., mutatis mutandis საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 28 დეკემბრის №2/7/667 გადაწყვეტილება საქმეზე „სს „ტელენეტი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-63). ამასთან, საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ მეწარმეობის თავისუფლების უფლებასთან შეფასებადი იქნება ისეთი შეზღუდვები, რომლებიც უპირატესად წარმოების პროცესს უკავშირდება (საქართველოს საკონსტიტუციოს სასამართლოს 2018 წლის 26 ივლისის №2/5/700 გადაწყვეტილება საქმეზე „„შპს კოკა-კოლა ბოთლერს ჯორჯია“, „შპს კასტელ ჯორჯია“ და „სს წყალი მარგებელი“ საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ფინანსთა მინისტრის წინააღმდეგ“, II-80).

12. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო განმარტავს, რომ საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებული საკუთრების უფლებით დაცული სფეროს ფარგლებში ექცევა, მათ შორის, მეწარმე სუბიექტის საკუთრების უფლება, რაც გულისხმობს, აგრეთვე მეწარმის შესაძლებლობას, საკუთარი შეხედულებისა და საჭიროების შესაბამისად, განკარგოს საკუთარი ქონება, მათ შორის, თავისუფალი ნების საფუძველზე, მიიღოს საკუთრების ობიექტის სარეალიზაციო ფასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებები და დამოუკიდებლად განსაზღვროს იგი. შესაბამისად, მეწარმე სუბიექტის საკუთრების ობიექტის თავისუფალ განკარგვასთან დაკავშირებული შეზღუდვები, როგორც წესი, შეფასებადია, საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ საკუთრების უფლებასთან და არა თავისუფალი მეწარმეობის უფლებასთან მიმართებით. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ნორმის კონსტიტუციურობასთან დაკავშირებით მოსარჩელის არგუმენტაცია მიმართულია მეწარმე სუბიექტის საკუთრების ობიექტის − შემძენის, მათ შორის, ქონების ნატურით მიმღების, საკუთრებაში ქონების გადასვლის შედეგად მასზე არსებული ყველა უფლების, იქნება ეს ყადაღა, სანივთო თუ ვალდებულებითი უფლების გაუქმების არაკონსტიტუციურობის მტკიცებისაკენ, რაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დღეს არსებული პრაქტიკით, მიემართება მხოლოდ საკუთრების უფლებით დაცულ სფეროს. ამასთანავე, მოსარჩელე მხარეს დამატებით არ წარმოუდგენია არგუმენტაცია იმ მიზნით, რომ დაედასტურებინა გასაჩივრებული ნორმიდან მომდინარე იმგვარი შეზღუდვის არსებობა, რომელიც, საკუთრების უფლებით დაცული სფეროს მიღმა, ზღუდავს სამეწარმეო თავისუფლებას ან/და უპირატესად უკავშირდება წარმოების პროცესს. შესაბამისად, სადავო ნორმის კონსტიტუციურობა შეფასებადია არა მეწარმეობის თავისუფლებასთან მიმართებით, არამედ მხოლოდ საკუთრების უფლებასთან მიმართებით.

13. ზემოაღნიშნულის მიუხედავად, საკონსტიტუციო სასამართლო განმარტავს, რომ მარტოოდენ კონსტიტუციურ დებულებასთან მიმართების არსებობა არ ნიშნავს, რომ იგი a priori აკმაყოფილებს კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღების წინაპირობებს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის შესაბამისად, „კონსტიტუციური სარჩელის დასაბუთებულად მიჩნევისათვის აუცილებელია, რომ მასში მოცემული დასაბუთება შინაარსობრივად შეეხებოდეს სადავო ნორმას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 5 აპრილის №2/3/412 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - შალვა ნათელაშვილი და გიორგი გუგავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-9). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღებისათვის, აუცილებელია, მოსარჩელე მხარემ მოახდინოს მის მიერ გასაჩივრებული ნორმიდან მომდინარე უფლების შემზღუდველი წესის იდენტიფიცირება. თავის მხრივ, იმისათვის, რომ გასაჩივრებულ ნორმაში ამოკითხულ იქნეს მოსარჩელის მიერ მითითებული სადავო ნორმატიული შინაარსი, იგი „ან ცხადად უნდა გამომდინარეობდეს სადავო ნორმის ტექსტიდან ან/და ამას უნდა ადასტურებდეს სამართალშემფარდებლის ავტორიტეტული განმარტება“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 19 ოქტომბრის №3/4/858 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ლაშა ჩალაძე, გივი კაპანაძე და მარიკა თოდუა საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის წინააღმდეგ“, II-4).

14. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს იურისპრუდენციის მიხედვით, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლით უზრუნველყოფილი საკუთრების უფლება გულისხმობს პირის მიერ, სახელშეკრულებო თავისუფლების პირობებში, თავისუფალი ნების გამოვლენის საფუძველზე, საკუთრების/ქონებრივი უფლებების შეძენის, მფლობელობის, სარგებლობისა თუ განკარგვის შესაძლებლობას, აგრეთვე საკუთრების უფლებაში ნაგულისხმები უფლებამოსილებების შეუფერხებლად განხორციელების შესაძლებლობას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 5 ივლისის №2/3/1279 გადაწყვეტილება საქმეზე „ლევან ალაფიშვილი და „კს ალაფიშვილი და ყავლაშვილი - საქართველოს ადვოკატთა ჯგუფი“ საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-7). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, „იმისათვის, რომ პირმა შეძლოს საკუთრების უფლებით პრაქტიკული სარგებლობა, არ არის საკმარისი მისთვის აბსტრაქტული საკუთრებითი გარანტიის მინიჭება. მან ასევე უნდა ისარგებლოს იმგვარი სამოქალაქო, კერძოსამართლებრივი წესრიგით, რომელიც შესაძლებელს გახდის საკუთრების უფლებით შეუფერხებელ სარგებლობას და, შესაბამისად, სამოქალაქო ბრუნვის განვითარებას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-33).

15. ამასთანავე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მყარად დადგენილი პრაქტიკის მიხედვით, სადავო საკითხის საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის რეგულირების ფარგლებში მოქცევისათვის აუცილებელია, იგი აწესრიგებდეს საკუთრებითსამართლებრივ ურთიერთობებს და რაიმე ფორმით განსაზღვრავდეს საკუთრების უფლების შინაარსსა და ფარგლებს. ამგვარად, აღნიშნულ კონსტიტუციურ დებულებასთან შინაარსობრივი მიმართების წარმოსაჩენად, მოსარჩელე მხარე ვალდებულია, დაასაბუთოს, რომ საქმეზე სადავოდ გამხდარი საკანონმდებლო ნორმები, რაიმე ფორმით, აწესრიგებს/ზღუდავს საკუთრების/ქონებრივი უფლებების შეძენის, სარგებლობის, მფლობელობისა თუ განკარგვის წესს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 28 დეკემბრის №2/22/930 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ანა ჯალაღონია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-10; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 8 სექტემბრის №2/14/879 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ზურაბ სვანიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-4; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 23 აგვისტოს №2/6/765 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე დავით ძოწენიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-11; საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 10 აპრილის №3/2/531 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე „ისრაელის მოქალაქეები – თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი, ირმა ჯანაშვილი, ასევე საქართველოს მოქალაქეები - გიორგი წაქაძე და ვახტანგ ლორია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-3).

16. ამასთანავე, საკონსტიტუციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ სადავო ნორმასა და კონსტიტუციურ დებულებას შორის მიმართების არსებობის გარდა, კონსტიტუციური სარჩელის დასაბუთებულად მიჩნევისათვის, აუცილებელია, მოსარჩელე მხარემ წარმოადგინოს კონკრეტული არგუმენტები იმისთვის, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ გააანალიზოს და შეაფასოს, თუ რაში მდგომარეობს სადავო შემზღუდველი ნორმატიული შინაარსის კონსტიტუციურობის პრობლემა.

17. განსახილველ შემთხვევაში, „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლი არეგულირებს გაკოტრების საქმის წარმოების პროცესში სამეურვეო ქონების რეალიზაციის მიზნით გასამართი აუქციონის ჩატარების წესსა და პირობებს. აღნიშნული მუხლის მე-19 პუნქტით დადგენილია, რომ საჯარო აუქციონზე შეძენილი ქონება არ შეიძლება იყოს ვალდებულებით დატვირთული, შედეგად, დაცულია საჯაროსამართლებრივი ურთიერთობის ფარგლებში, საჯარო აუქციონის გზით ქონების კეთილსინდისიერი შემძენის (აუქციონში გამარჯვებულის) კანონიერი ნდობის, სამართლიანი ადმინისტრაციული წარმოებისა და საკუთრების კონსტიტუციური უფლებები. გასაჩივრებული რეგულაცია არის საჯაროსამართლებრივი ნორმა და ემსახურება საჯარო წესრიგის დაცვას, რომლის თანახმად, აუქციონში გამარჯვების შედეგად გაცემული უფლების დამდგენი დოკუმენტი (საკუთრების დამადასტურებელი მოწმობა) არის „სამეურვეო ქონების“ გასხვისების პროცესის დამაგვირგვინებელი დოკუმენტი და მის გამოსაცემად (გამარჯვებულის გამოსავლენად) ჩატარებული ადმინისტრაციული წარმოება წარმოშობს გადაწყვეტილების ადრესატის კანონიერ ნდობას ამ პროცესში მოპოვებული უფლების მიმართ. თავის მხრივ, უნდა აღინიშნოს, რომ გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების პროცესში გარკვეულ მომსახურებას გასწევს აღსრულების ეროვნული ბიურო. კერძოდ, ამ სამართლებრივ ურთიერთობებში აღსრულების ეროვნული ბიურო უზრუნველყოფს გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების მეურვის და ცალკეულ შემთხვევებში გაკოტრების მმართველის ფუნქციების შესრულებას, აგრეთვე მოვალის ქონების რეალიზაციის მიზნით აუქციონის გამართვას. სამეურვეო ქონების შინაარსს კი განმარტავს „გადახდისუუნარობის საქმისწარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის „რ“ ქვეპუნქტი, რომლის თანახმად, იგი არის ქონება, რომელიც მოვალეს ეკუთვნის გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების გახსნის მომენტისათვის, ასევე ამ მომენტიდან შეძენილი ან/და წარმოებული (შექმნილი) ქონება როგორც საქართველოში, ისე საზღვარგარეთ, იმ ნივთებისა და მოთხოვნების გამოკლებით, რომლებიც საქართველოს კანონმდებლობით იძულებით აღსრულებას არ ექვემდებარება.

18. წინამდებარე სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადაწყვეტის ფარგლებში, საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა შეაფასოს, გამომდინარეობს თუ არა სადავო ნორმიდან ნივთის საჯარო აუქციონზე შემძენის უფლებების დაცვასთან ერთად, მეაღნაგის საკუთრების უფლების დაცვის კონსტიტუციური ვალდებულებაც. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „ზოგადად, გაკოტრების საქმის წარმოების დასრულების შემდგომ გაკოტრებულად ცნობილი სუბიექტის ქონების სხვა პირებისათვის გადაცემა აღნიშნული პროცესის ლოგიკური გაგრძელებაა. გონივრულია, რომ რეალიზაციის გარეშე დარჩენილ სამეურვეო ქონებას ახალი მესაკუთრე გამოუჩნდეს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 18 აპრილის №1/2/1250 გადაწყვეტილება საქმეზე „„შპს ტიფლისი 777“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-24). ამდენად, გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების მომწესრიგებელი კანონმდებლობის ანალიზით უნდა დადგინდეს, რა ეტაპზე გამოიყენება სადავო ნორმით გათვალისწინებული ღონისძიება და რამდენად არის იგი კავშირში მეაღნაგის საკუთრების უფლებასთან.

19. „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლის მე-19 პუნქტი არ არის პირველადი, საკუთრების უფლების შემზღუდველი ნორმა, არამედ იგი განსაზღვრავს, რომ კეთილსინდისიერი შემძენის საკუთრებაში უნდა გადავიდეს უფლებრივად უნაკლო ნივთი. აღნიშნული სანივთო ვალდებულება ასევე გამომდინარეობს საქართველოს სამოქალაქო კოდექსისა შესაბამისი ნორმებისა [საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 306⁵ მუხლის მე-5 ნაწილი და 489-ე მუხლი] და გასაჩივრებული ნორმის [„გადახდისუუნარობის საქმისწარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლი] სისტემური ანალიზიდან. სადავო ნორმის ზუსტი შინაარსის განსაზღვრა გამორიცხულია ზემოხსენებული საკანონმდებლო სივრცის მიღმა. მხოლოდ ის გარემოება, რომ სადავო რეგულაციაში მოხსენიებულია ტერმინები „ყადაღა“, „სანივთო და ვალდებულებითი უფლება“ ავტომატურად არ ნიშნავს იმას, რომ ის არის ამ უფლებების მატარებელი სუბიექტების [იგულისხმება მეაღნაგე] საკუთრების უფლების შეზღუდვის პირველადი სამართლებრივი საფუძველი და რომ a priori ექვემდებარება საკუთრების კონსტიტუციური უფლების ჭრილში არსებით განხილვას, მით უფრო მაშინ, როდესაც საკითხი ეხება მეაღნაგის აღნაგობის უფლებას, რომელიც პირდაპირ არ წარმოადგენს აუქციონის ჩატარების პროცესში დაინტერესებულ პირს. ამას ადასტურებს ის ფაქტიც, რომ საკუთრივ მოსარჩელის მითითებით, სადავო ნორმის მოქმედება მასზე, როგორც მეაღნაგეზე, ჯერ არ გავრცელებულა.

20. კანონმდებლობის სისტემური ანალიზიდან ირკვევა, რომ მეაღნაგე არ არის „გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ“ საქართველოს კანონის 38-ე მუხლით დადგენილი საჯარო აუქციონის ადმინისტრაციული წარმოების მონაწილე დაინტერესებული მხარე. ამასთანავე, მიწის მესაკუთრის და აუქციონში გამარჯვებული პირის საკუთრების კონსტიტუციური უფლებების აღიარება არ ნიშნავს აღნაგობის უფლების მქონე პირის დაუცველობას. შესაბამისად, მოსარჩელის მტკიცება სამომავლოდ მისი აღნაგობის უფლების დარღვევასთან დაკავშირებით ეფუძნება სადავო ნორმის შინაარსის არასწორ აღქმას. აღნაგობის უფლება არ რჩება დაუცველი და მეაღნაგეს აქვს აღნაგობის ხელშეკრულებიდან გამომდინარე ხელშეკრულების მხარის მიმართ ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება, ვინაიდან მისი მოთხოვნა საჯარო რეესტრში ისედაც რეგისტრირდება, როგორც პირველი რიგის უფლება. ამდენად, სადავო ნორმის გონივრული განმარტება არ იძლევა გასაჩივრებული რეგულაციიდან მოსარჩელის მიერ იდენტიფიცირებული მზღუდავი ნორმატიული შინაარსის ამოკითხვის შესაძლებლობას. შესაბამისად, მოსარჩელის მხრიდან სადავო ნორმის შინაარსი არასწორად არის აღქმული, რის გამოც №1733 კონსტიტუციური სარჩელი საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებითაც დაუსაბუთებლად უნდა იქნეს მიჩნეული.

21. ყოველივე ზემოაღნიშნულის გათვალისწინებით, საკონსტიტუციო სასამართლო მიიჩნევს, რომ №1733 კონსტიტუციური სარჩელი დაუსაბუთებელია და არსებობს მისი არსებითად განსახილველად მიღებაზე უარის თქმის „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹ მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტითა და 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძვლები.

III
სარეზოლუციო ნაწილი

საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის, 21-ე მუხლის მე-2 პუნქტის, 27¹ მუხლის მე-2 პუნქტის, 31-ე მუხლის, 31¹ მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების, 31² მუხლის მე-8 პუნქტის, 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის, 31⁵ მუხლის პირველი, მე-3, მე-4 და მე-7 პუნქტების, 31⁶ მუხლის მე-2 პუნქტის, 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტისა და 43-ე მუხლის საფუძველზე,

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო
ა დ გ ე ნ ს:

1. არ იქნეს მიღებული არსებითად განსახილველად №1733 კონსტიტუციური სარჩელი („„შპს ომეგა მოტორ ჯგუფი“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

2. განჩინება საბოლოოა და გასაჩივრებას ან გადასინჯვას არ ექვემდებარება.

3. განჩინება გამოქვეყნდეს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე 15 დღის ვადაში, გაეგზავნოს მხარეებს და „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს“.

კოლეგიის შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი

ევა გოცირიძე

გიორგი თევდორაშვილი

გიორგი კვერენჩხილაძე