თქვენ არ ეცნობით კონსტიტუციური სარჩელის/წარდგინების სრულ ვერსიას. სრული ვერსიის სანახავად, გთხოვთ, ვერტიკალური მენიუდან ჩამოტვირთოთ მიმაგრებული დოკუმენტი

1. სადავო ნორმატიული აქტ(ებ)ი

1. საქართველოს პრეზიდენტის 1999 წლის 4 ივნისი №351 ბრძანებულებით დამტკიცებული ,,მინიმალური ხელფასის ოდენობის შესახებ”

2. საქართველოს ორგანული კანონი ,,საქართველოს შრომის კოდექსი“

3. საქართველოს მთავრობის 2013 წლის 7 ოქტომბერის №258 დადგენილებით დამტკიცებული : ,,სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის დებულების”

2. სასარჩელო მოთხოვნა

3. საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის სამართლებრივი საფუძვლები

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი წინადადება - „ყოველ ადამიანს აქვს უფლება თავის უფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს“;

· საქართველოს კონსტიტუციის 60-ე მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი - „საკონსტიტუციო სასამართლო ორგანული კანონით დადგენილი წესით:

ა) ფიზიკური პირის, იურიდიული პირის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით.“ ;

· საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი - (საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციური სარჩელის ან კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე უფლებამოსილია განიხილოს და გადაწყვიტოს)

„საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიმართებით მიღებული ნორმატიული აქტების კონსტიტუციურობის საკითხი“ ;

· ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე და 31¹ მუხლები;

· ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი -

(საკონსტიტუციო სასამართლოში ნორმატიული აქტის ან მისი ცალკეული ნორმების კონსტიტუციურობის თაობაზე კონსტიტუციური სარჩელის შეტანის უფლება აქვთ) „საქართველოს მოქალაქეებს, სხვა ფიზიკურ პირებს და იურიდიულ პირებს, თუ მათ მიაჩნიათ, რომ დარღვეულია ან შესაძლებელია უშუალოდ დაირღვეს საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებული მათი უფლებანი და თავისუფლებანი;”

4. განმარტებები სადავო ნორმ(ებ)ის არსებითად განსახილველად მიღებასთან დაკავშირებით

წარმოდგენილი კონსტიტუციური სარჩელი, ფორმითა და შინაარსით შეესაბამება „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹ მუხლის მოთხოვნებს;

● სარჩელი შეტანილია უფლებამოსილი პირების მიერ:

კონკრეტულ შემთხვევაში დავის საგანნს წარმოადგენს ღირსების შემლახავი მინიმალური ხელფასის მარეგულირებელი ნორმატიული დებულებები, რომელიც ეხება ყველა ინდივიდს განურევლად იმისა საჯარო სექტორშია იგი დასაქმებული თუ კერძო სექტორში. ასევე მოსარჩელე არის დამოიუკიდებელი პროფესიული კავშირი, რომლის პირდაპირი ინტერესსაც წარმოადგენს შრომითი უფლებების დაცვა და ღირსეული ხელფასი არის შრომის მთავარი წინაპირობა. ამდენად მოსაარეელები არიან სარელის შეტანაე უფლებამოსილი სუბიექტები. ამასთანავე საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად კონსტიტუციაში მითითებული ადამიანის ძირითადი უფლებები, მათი შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება აგრეთვე იურიდიულ პირებზე.

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის თანახმად, ყოველ ადამიანს აქვს უფლება, თავის უფლებათა დასაცავად, მიმართოს სასამართლოს. ამ კონსტიტუციურ დებულებაში გამოყენებული ტერმინი „ყოველი ადამიანი“ განსაკუთრებით ფართო შინაარსისაა და არ ახდენს დასახელებული უფლებით მოსარგებლე სუბიექტთა წრიდან რომელიმე კატეგორიის პირთა გამორიცხვას.

კონკრეტულ შემთხვევასში მოსარჩელე წარმოადგენს უფლებამოსილ სუბიექტს, იდავოს კონსტიტუციურ სარჩელში სადავოდ გამხდარ საკითხებთან მიმართებით;

● სარჩელში მითითებული საკითხი არის საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი;

● სარჩელში მითითებული საკითხი არ არის გადაწყვეტილი საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ;

● სარჩელში მითითებული საკითხი რეგულირდება კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტით;

კანონით არ არის დადგენილი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა აღნიშნული ტიპის დავისათვის;

5. მოთხოვნის არსი და დასაბუთება

1. სამართლებრივი პრობლების ანალიზი

1.1 მინიმალური ხელფასის რეგულირების სამართლებრივი პრობლემები საქართველოში

მინიმალური ხელფასი წარმოადგენს სამართლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინსტიტუტს, რომლის მიზანია დასაქმებულის სოციალური და ეკონომიკური დაცვის უზრუნველყოფა. იგი დაკავშირებულია ადამიანის ღირსების დაცვასთან, სოციალური სახელმწიფოს პრინციპთან და შრომის სამართლიან ანაზღაურებასთან. მიუხედავად იმისა, რომ მინიმალური ხელფასის რეგულირება ფართოდ არის გავრცელებული მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში, საქართველოში აღნიშნული საკითხი დღემდე მნიშვნელოვან სამართლებრივ და სოციალურ პრობლემად რჩება.

საქართველოში მინიმალური ხელფასის ინსტიტუტი ფორმალურად არსებობს, თუმცა მისი შინაარსი და პრაქტიკული ეფექტიანობა სერიოზულ კითხვებს იწვევს.

1.2 მინიმალური ხელფასის ცნება და სამართლებრივი მნიშვნელობა

მინიმალური ხელფასი განისაზღვრება, როგორც სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ანაზღაურების ქვედა ზღვარი, რომელზეც ნაკლების გადახდაც დაუშვებელია სრულგანაკვეთიანი შრომითი ურთიერთობის ფარგლებში. მისი მთავარი ფუნქციაა დასაქმებულის დაცვა უკიდურესად დაბალი ანაზღაურებისგან და სიღარიბის რისკის შემცირება.

საერთაშორისო შრომითი სამართლის დონეზე მინიმალური ხელფასი აღიარებულია, როგორც სოციალური დაცვის მექანიზმი. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია (ILO) ხაზს უსვამს იმას, რომ მინიმალური ხელფასი უნდა უზრუნველყოფდეს ღირსეულ ცხოვრების პირობებს და იყოს ეკონომიკურ რეალობასთან შესაბამისობაში.[1]

სამართლებრივი თვალსაზრისით, მინიმალური ხელფასი წარმოადგენს იმპერატიულ ნორმას, რომლის დარღვევაც იწვევს დამსაქმებლის პასუხისმგებლობას. შესაბამისად, მისი ეფექტიანი რეგულირება აუცილებელია როგორც შრომითი უფლებების დაცვისთვის, ისე სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის განმტკიცებისთვის.

1.3 მინიმალური ხელფასის სამართლებრივი რეგულირება საქართველოში

საქართველოში მინიმალური ხელფასის საკითხი ისტორიულად არასისტემურად რეგულირდებოდა. დღემდე მოქმედი ნომინალური მინიმალური ხელფასი უკიდურესად დაბალია და რეალურად ვერ ასრულებს სოციალურ დაცვის ფუნქციას. იგი ვერ პასუხობს ცხოვრების მინიმალურ საჭიროებებს და პრაქტიკაში სიმბოლურ ხასიათს ატარებს.

კერძოდ მინიმალური ხელფასი საქართველოში საქართველოს პრეზიდენტის ,,მინიმალური ხელფასის ოდენობის შესახებ” 1999 წლის 4 ივნისს დამტკიცებული №351 ბრძანებულებით განისაზღვრა დადგინდა 20 ლარის ოდენობით და დღემდე სწორედ აღნიშნულ თანხას შეადგენს. მართალია ამის შემდგომ არსებობდა გეგმა რომლითაც ყოველწლიურად უნდა გადახედიილიყო მინიმალური ხელფასი, თუმცა სამარტლებრივად იშნული გეგმა მხოლოდ სტრატეგიის დოკუმენტს წარმოადგენს, კერძოდ საქართველოს პრეზიდენტის ,,მინიმალური ხელფასისა და საარსებო მინიმუმის თანაფარდობის გაუმჯობესების 2002-2005 წლების სახელმწიფო პროგრამის დამტკიცების შესახებ“ 2002 წლის 22 აპრილის №192 ბრძანებულებაში მიტითებულია, რომ ,,ეკონომიკური ეფექტიანობის ინტერესებიდან გამომდინარე, პრიორიტეტული მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს სამუშაო ძალის კვლავწარმოების ნორმალური პირობების უზრუნველყოფას, შრომითი სტიმულების შექმნას, რაც გავლენას მოახდენს შრომის ნაყოფიერების ზრდაზე, შრომის ეფექტიანობის ამაღლებაზე და, საბოლოო ჯამში, ხელს შეუწყობს ეკონომიკურ ზრდას, ადმინისტრირების ხარისხის გაუმჯობესებას, აქედან გამომდინარე ყველა შედეგით.

საბაზრო ეკონომიკის პირობებში ხელფასების მოწესრიგების სფეროში სახელმწიფოს როლი უფრო სოციალურია, ვიდრე ეკონომიკური, ხოლო სახელმწიფო ზემოქმედების ხასიათი – უმეტესად არაპირდაპირი. სახელმწიფოს ძირითადი ფუნქცია მოსახლეობის შემოსავლების მინიმალური დონის უზრუნველყოფაა, რაც ხორციელდება მინიმალური ხელფასის დაწესებით.

სამუშაო ძალის კვლავწარმოების მისაღები დონის ფორმირებისათვის საჭიროა ოპტიმალური თანაფარდობის დამყარება შრომის ანაზღაურებისა და საარსებო მინიმუმის მაჩვენებლებს შორის.”

(ამავე ბრზანებულებას ერთვის დანართი, როლის მიხედვითაც მინიმალური ხელფასი 2005 წლის მდგომარეობით უნდა გაზრდილიყო.

ცხრილი №1

მინიმალური ხელფასისა და ძირითადი ეკონომიკური და სოციალური მაჩვენებლების დინამიკა (საპროგნოზო მაჩვენებლები) 2002-2005 წლებში *

*ცხრილის მონაცემები სავალდებულო ხასიათს არ ატარებს და ცვლილებები ეკონომიკური ზრდის ტემპებზეა დამოკიდებული. ობიექტური პირობების გათვალისწინებით ციფრები სასურველ დონეს ასახავენ (თუმცა რეალურად შესაძლებელია მაჩვენებელთა მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება).

მაჩვენებლების გაანგარიშება მოხდა მშპ-ის და სხვა მაკროეკონომიკური მაჩვენებლების მოსალოდნელი ცვლილებების შესაბამისად, საქართველოს ეკონომიკის, ვაჭრობისა და მრეწველობის სამინისტროს პროგნოზების გათვალისწინებით.

**2001 წლის მონაცემები მოცემულია წინასწარი შეფასებების მიხედვით.)

თუმცა რეალურად აღნიშულიი ცვლილება კანონმდებლობაში არ განხორცციელებულა, ერთადერთი ისევ და ისევ საქართველოს პრეზიდენტის ,,მინიმალური ხელფასის ოდენობის შესახებ” 1999 წლის 4 ივნისს დამტკიცებული №351 ბრძანებულებაში 2006 წლის 6 დეკემბერს განხორიელდა ცვლილება, რომლითაცც მინიმალური ხელფასი განისაზრვრა 40 ლარის ოდენობით, თუმცა აღნიშნული აქტით პრეზიდენტის ბრძანებულებულებით განისაზღვრა მინიმალურ ხელფასთან (შრომის ანაზღაურებასთან) დაკავშირებული სანქციების, ჯარიმებისა და სამართალდარღვევებისათვის გათვალისწინებული სხვა გადასახდელებისათვის შრომის ანაზღაურების მინიმალური ოდენობა (მინიმალური ხელფასი) განისაზღვროს 40 ლარით. ამ პუნქტის შესაბამისად დაკისრებული ჯარიმა არ უნდა აღემატებოდეს 5000 ლარს.“. შესაბამისად არნიშნული ცვლილება შეეხო მხოლოდ სამართალდარრვევისთის გათვალისწინებული სანქციის გამოთვლის წესს და არა რეალური მინიმალური ხელფასის დადგენის საკითხს.

იმისთვის, რომ გაანალიზდეს საცხოვრებელი ხელფასის სტანდარტის დანერგვის მნიშვნელობა საქართველოში, მისი შესაძლო გავლენა სოციალური სამართლიანობის განმტკიცებისთვის და შეფასდეს დასაქმებულების ბოლო პერიოდის (2019-2024წწ) გამოწვევები არსებული შრომითი და ეკონომიკური პირობების ფონზე - მნიშვნელოვანია გამოიკვეთოს ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა სტანდარტის არ არსებობის პირობებში და შედარდეს ქვეყნებთან სადაც დანერგილია საცხოვრისი ხელფასი. საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის 2024 წლის მონაცემებით ქვეყანაში ყველაზე მაღალი მედიანური ხელფასი დაფიქსირდა სახელმწიფო მმართველობა და თავდაცვაში და შეადგენა 2128 ლარი; ყველაზე დაბალი _ განათლების სფეროში - 969 ლარის ოდენობით, ხოლო სხვა სახის მომსახურების სფერო - 638 ლარის ოდენობით. (საქსტატი 2024. 3) ბუნდოვანია სხვა სახის მომსახურება კონკრეტულად რომელ სფეროებს გულისხმობს და მოსახლეობის რამდენი პროცენტია აღნიშნულ სფეროში დასაქმებული. იმის გასარკვევად თუ რამდენად შესაბამისობაშია არსებული ხელფასები ცხოვრების რეალურ ღირებულებასთან ფრიდრიხ ერბერტის ფონდმა 10 ქართველ დასაქმებულებში ჩაატარა გამოკითხვა და გამოავლინდა რომ იმ დროისათვის დასაქმებულებს ღირსეულ ანაზღაურებად მიაჩნდათ საშუალოდ 2108 ლარი (Fridrich erbert found 2021.7). საქსტატის ოფიციალური მონაცემების თანახმად „2024 წლის მედიანური ხელფასი საშუალო თვიურ ხელფასზე 32,4 %-ით ნაკლებია“ (საქსტატი 2024.1). გასათვალისწინებელია რომ საქსტატის მედიანური ხელფასის გაანგარიშება მთლიანად ეფუძნება ადმინისტრაციულ მონაცემთა წყაროებს, ამდენად რეაულური სურათისგან განსხვავების ალბათობა არსებობს. მსოფლიო ბანკის მონაცემებით 2024 წელს სიღარიბის საერთაშორისო ზღვარს ქვემოთ მყოფი მოსახლეობის წილი საქართველოში პროცენტულად შეადგენს 45.6-ს, მათგან 349,2 ათასი ადამიანი უკიდურესი სიღარიბის ზღვარს მიღმაა (The world bank 2025. 1-2). ქვეყანაში სიღარიბის პროცენტული წილი და მედიანური ხელფასის დიდი სხვაობა საშუალო თვიურ ხელფასთან მიმართებით მიუთითებს სოციალურ უთანასწორობაზე - შრომის ბაზრის პოლარიზაციაზე, სადაც მცირე ნაწილი იღებს მაღალ ანაზღაურებას და საზოგადოების უმეტესი ნაწილი მცირე ანაზღაურებას. ამ უკანასკნელს ასე ადასტურებს შემოსავლების სამსახურის უახლოესი პერიოდის მონაცემებიც: 2025 წლის ოქტომბერში 320-მა პირმა ხელფასის სახით მიიღო 100 000 ლაზე მეტი, ხოლო 100 ლარამდე ხელფასი ჰქონდა 9825 პირს.[2]

რაც შეეხება დღეისათვის მოქმედ საკანონმდებლო აქტებს, უნდა ითქვას, რომ საქარტველოს ორგანული კანონი საქართველოს შრომის კოდექსი პირდაპირ არ ადგენს თანამედროვე ეკონომიკურ რეალობაზე მორგებულ მინიმალურ ხელფასს და აღნიშნულ საკითხს პრაქტიკულად მთავრობის დისკრეციად და სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის პრეროგატივად ტოვებს. შედეგად, იქმნება სამართლებრივი ვაკუუმი, როდესაც ფორმალურად არსებობს მინიმალური ხელფასი, თუმცა იგი მოკლებულია რეალურ შინაარსს.

გარდა ამისა, მინიმალური ხელფასი არ არის დიფერენცირებული სექტორების, პროფესიის ან რეგიონების მიხედვით, რაც დამატებით პრობლემებს ქმნის. ეკონომიკური უთანასწორობის პირობებში ერთიანი, მაგრამ უკიდურესად დაბალი მინიმალური ხელფასი ვერ უზრუნველყოფს სამართლიან ანაზღაურებას.

მინიმალური ხელფასის რეგულირების ერთ-ერთ მთავარ სამართლებრივ პრობლემას წარმოადგენს მისი შეუსაბამობა კონსტიტუციურ პრინციპებთან. საქართველოს კონსტიტუცია აღიარებს სოციალური სახელმწიფოს იდეას და ადამიანის ღირსების დაცვის ვალდებულებას, თუმცა მოქმედი მინიმალური ხელფასი ვერ უზრუნველყოფს ამ პრინციპების რეალიზაციას.

მეორე მნიშვნელოვანი პრობლემა არის აღსრულების მექანიზმების სისუსტე. შრომის ინსპექციის არსებობის მიუხედავად, მინიმალური ხელფასის დარღვევის გამოვლენა და სანქცირება პრაქტიკაში რთულია, განსაკუთრებით არაფორმალური დასაქმების პირობებში.

ასევე პრობლემატურია სოციალური დიალოგის ნაკლებობა. მინიმალური ხელფასის დადგენის პროცესში სუსტად არის ჩართული პროფკავშირები და დამსაქმებელთა ორგანიზაციები, რაც ეწინააღმდეგება სოციალური პარტნიორობის პრინციპს.

ხშირად გამოითქმის არგუმენტი, რომ მინიმალური ხელფასის ზრდა უარყოფითად აისახება ბიზნესზე და დასაქმებაზე. თუმცა სამართლებრივი ანალიზი ცხადყოფს, რომ სახელმწიფოს ვალდებულებაა იპოვოს ბალანსი ეკონომიკურ თავისუფლებასა და სოციალური დაცვის მოთხოვნებს შორის.

მინიმალური ხელფასის არარსებობა ან მისი ფორმალური ხასიათი ზრდის შრომითი ექსპლუატაციის რისკს და ასუსტებს დასაქმებულის პოზიციას შრომით ურთიერთობაში. ამგვარ პირობებში შრომითი ხელშეკრულება ხშირად ვერ ასრულებს თანასწორობის პრინციპს და გადაიქცევა ერთპიროვნული ნების ინსტრუმენტად.

საქართველოში მინიმალური ხელფასის რეგულირების სამართლებრივი პრობლემა კომპლექსურ და მრავალგანზომილებიან ხასიათს ატარებს. მოქმედი სისტემა ვერ უზრუნველყოფს დასაქმებულთა სოციალურ დაცვას და წინააღმდეგობაში მოდის როგორც კონსტიტუციურ პრინციპებთან, ისე საერთაშორისო შრომით სტანდარტებთან.

აუცილებელია მინიმალური ხელფასის არსებითი გადახედვა, მისი ეკონომიკურ რეალობასთან შესაბამისობაში მოყვანა და ეფექტიანი სამართლებრივი მექანიზმების შექმნა. მხოლოდ ამ გზით იქნება შესაძლებელი შრომითი უფლებების რეალური დაცვა და სოციალური სახელმწიფოს იდეის პრაქტიკული განხორციელება საქართველოში.

სოციალურ-ეკონომიკური უფლებები უნნდა განნვიხილოთ, როფგორც განსჯადი უფლება შიდაეროვნული და საერთაშორისო მექანიზმების მიერ. მინიმალური ძირეული (core) ვალდებულებების კონცეფციის შესაბამისად. ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ გაეროს კომიტეტის განმარტების თანახმად, სოციალურ და ეკონომიკურ უფლებებს აქვს ,,მინიმალური არსებითი დონე’’ (minimum essential level), რომლის შესრულების ვალდებულება ყველა მონაწილე სახელმწიფოს დაუყოვნებლივ ეკისრება[3]. ამ ვალდებულებას უწოდებს კომიტეტი მინიმალურ ძირეულ ვალდებულებას.

მინიმალური ძირეული ვალდებულების კონცეფცია ყურადღებას ამახვილებს ,,მატერიალური დანაკლისის’’ ყველაზე მძიმე ფორმებზე, რომლებსაც სასწრაფოდ უნდა მიექცეს ყურადღება[4]. CESCR-ის მე-3 ზოგადი კომენტარის თანახმად, ხელშემკვრელი სახელმწიფო, რომელშიც მცხოვრები პირების მნიშვნელოვანი ნაწილი მოკლებულია საარსებო საკვებს, პირველადი ჯანდაცვის სერვისებს, ფიზიკურ თავშესაფარსა და საცხოვრებელს, ან განათლების ყველაზე საბაზისო ფორმებს, prima facie, ვერ ასრულებს პაქტით გათვალისწინებულ მინიმალურ ძირეულ ვალდებულებას. მინიმალური ძირეული ვალდებულების შეუსრულებლობა სახელმწიფომ მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება გაამართლოს რესურსების ნაკლებობის არგუმენტით, თუ იგი დაასაბუთებს, რომ ყველა ძალისხმევას მიმართა მის ხელთ არსებული ყველა რესურსის გამოსაყენებლად, რათა დაეკმაყოფილებინა ეს ვალდებულება როგორც მისთვის პრიორიტეტული საკითხი[5].

მინიმალური ძირეული ვალდებულება სოციალური და ეკონომიკური უფლებების საბაზისო მინიმუმის კონცეფციას უკავშირდება. ამ კონცეფციის თანახმად, უფლების საბაზისო მინიმუმს წარმოადგენს უფლების ყველაზე არსებითი მახასიათებელი, რაც ამ უფლებას ხდის გამორჩეულს სხვა უფლებებისგან[6].

მინიმალური ხელფასის უფლების განსჯადობისას, უფლების პროგრესული რეალიზაციის მიზნით სათანადო ნაბიჯების გადადგმის ვალდებულების საფუძველზე უნდა შეფასდეს, თუ რამდენად დგამს სახელმწიფო წინასწარ დაგეგმილ, გონივრულ, კონკრეტულ და მიზანმიმართულ ნაბიჯებს, რათა მინიმალურმა ხელფასმა დროთა განმავლობაში თანდათანობით მოიმატოს ღირსეული ცხოვრების საჭიროებების სრულად

დაკმაყოფილების მიზნით. ამ მხრივ საყურადღებო საკითხებია:

· რა მეთოდებით და რა ფაქტორების საფუძველზე ხდება მინიმალური ხელფასის დონის დადგენა, გადახედვა, გადასინჯვა და კორექტირება;

· რის საფუძველზე განისაზღვრება და რამდენად გონივრულია ამ პროცესებს შორის არსებული ინტერვალები;

· მიიღება თუ არა მხედველობაში ქვეყნის ეკონომიკური განვითარებისა და საშუალო ხელფასის ზრდის მაჩვენებლები;

· ტარდება თუ არა წინასწარი ეკონომიკური კვლევა მინიმალური ხელფასის ზრდის გავლენის შესაფასებლად ქვეყნის ეკონომიკაზე

2. სადავო დებულებების ფორმალური შეუსაბამობა საქართველოს კონსტიტუციის მე-9, მე-12 და 26-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით

მოცემულ შემთხვევაში დარღვევულია ის კონსტიტუციური სტანდარტი რომელიც საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ დადგენილია საკითხის მომწესრიგებელი უფლებამოსილების დელეგირებისას.

კონკრეტულად კი ძირითად უფლებები ხელყოფს ის სამართლებრივი რეგულირება და რომელიც მოქმედებს საკანონმდებლო თუ სხვა კანონქვემდებარე აქტების დონეზე, კერძოდ ის რომ საქართველოს შრომის კოდექსით არავითარ პირობას არ განსაზღვრავს თუ რა პირობებისა და ინდიკატორების შესაბამისად უნდა განსაზღვროს მინიმალური ხელფასი ოდენობა და აღნიშნულ საკითხი მხოლოდ საქართველოს მთავრობისა და სოციალური პარტნიორობის სამმხრივი კომისიის კონსულტაციის საკითხად განისაზღვრება. შესაბამისად ამ შემთხვევაში ის საკითხები რომელიც ეხება მინიმალური ხელფასის გამოანგარიშებას არის წესი, რომელიც იმთავითვე საკანონმდებლო აქტით უნდა რეგულირდებოდეს და შრომის კოდექსი უნდა ითვალისწინებდეს შესაბამის ფორმულას, რომელშიც გათვალიწინებული იქნება მინიმალური ხელფასის ყოველწლიური გადახედვის წესი შესაბამისი ინფლაციის გათვალისწინებით, ასევე დარგობრივი-სექტორალური კომპონენტები, რომელთაც მიხედვითაც ასევე მოხდება მინიმალური ყოველთვიური ანაზღაურების დადგენა და რა თქმა უნდა მინიმალურ ხელფასსა და საარსებო მინიმუმს შორის შესაბამისი მიმართების განსზღვრა, სწორედ ამ კრიტერიუმების დადგენის შემდგომ შესაძლებელია განხორცციელდეს დელეგირებაც, რაც მოცემულ შემთხვევაში სრულიად უგულებელყოფილია, ხოლო განსაკუთრებით საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით დადგენილია, რომ შრომითი უფლებები განისაზღვრება საქართველოს ორგანული კანონით.

დელეგირების საკანონმდებლო საფუძვლის არსებობის ფაქტის დადგენის შემდგომ უნდა განისაზღვროს, მოცემულ შემთხვევაში, რამდენად არის დაცული საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით დადგენილი დასაშვები დელეგირების სტანდარტები. ამ მიზნით, უპირველეს ყოვლისა, უნდა შეფასდეს, საქართველოს პარლამენტის მიერ ხომ არ განხორციელდა საქართველოს მთავრობისათვის ფუნდამენტურად მნიშვნელოვანი საკითხის მოწესრიგების დელეგირება. აღნიშნული კუთხით, უნდა გადაწყდეს, თუ რა მიმართებაშია უფლებამოსილების დელეგირების კონკრეტული ფაქტი ხელისუფლების დანაწილებისა და დემოკრატიის პრინციპებთან. უფრო კონკრეტულად, უნდა შეფასდეს, ხომ არ მომხდარა კანონის საფუძველზე, საქართველოს მთავრობისათვის ფუნდამენტური მნიშვნელობის მქონე საკითხის მოწესრიგების უფლებამოსილების დელეგირება, რაც საქართველოს პარლამენტის მიერ საკუთარი კონსტიტუციური მანდატის განხორციელებაზე უარის თქმას გაუტოლდებოდა. იმავდროულად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს თანმიმდევრული პრაქტიკის მიხედვით, ის, თუ რომელ საკითხებს გააჩნია საქართველოს კონსტიტუციის მიზნებისათვის ფუნდამენტური მნიშვნელობა, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, ზოგად კრიტერიუმებზე დაყრდნობით, ინდივიდუალურად უნდა გადაწყდეს და ამ საკითხთა ამომწურავად ჩამოთვლა არც შესაძლებელია და არც სასურველი (იხ.,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 11 თებერვლის №1/1/1505,1515,1516,1529 გადაწყვეტილება საქმეზე „პაატა დიასამიძე, გიორგი ჩიტიძე, ედუარდ მარიკაშვილი და ლიკა საჯაია საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-54).[7]

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, „საქართველოს კონსტიტუციით გარკვეული საკითხების კანონით მოწესრიგების მოთხოვნის უმთავრესი მიზანია, განსაზღვროს, რომ ამა თუ იმ საკითხის რეგულირება პარლამენტის უფლებამოსილებას წარმოადგენს და სწორედ საქართველოს პარლამენტია ის ორგანო, რომელსაც აქვს ლეგიტიმაცია, მიიღოს გადაწყვეტილება ხსენებულ საკითხზე. კონსტიტუციის მსგავსი დანაწესები ერთგვარად გვევლინება როგორც ხელისუფლების დანაწილების პრინციპის კონკრეტული გამოხატულებები კონსტიტუციის ამა თუ იმ ნორმაში. ამ მოთხოვნასთან ყოველთვის თავისთავადი წინააღმდეგობა ვერ ექნება პარლამენტის მიერ საკუთარი უფლებამოსილების დელეგირებას სხვა ორგანოზე“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 20 ივლისის N3/3/763 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს პარლამენტის წევრთა ჯგუფი (დავით ბაქრაძე, სერგო რატიანი, როლანდ ახალაია, გიორგი ბარამიძე და სხვები, სულ 42 დეპუტატი) საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-78). აღნიშნულიდან გამომდინარე აშკარაა, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, კანონით მოსაწესრიგებელ საკითხზე პარლამენტის მიერ უფლებამოსილების სხვა ორგანოზე დელეგირება თავისთავად არაკონსტიტუციური არ არის.

ძირითადი კანონის ეს ლოგიკა მომდინარეობს ხელისუფლების დანაწილების პრინციპიდან და მისი მიზანი კონსტიტუციური უფლებების დაცვის ფორმალური გარანტიების შექმნაა. უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოს ძირითადი ფუნქცია ნორმატიული წესრიგის შექმნაში გამოიხატება. საქართველოს კონსტიტუციით, საკანონმდებლო ორგანოს მინიჭებული აქვს გარკვეული უფლებამოსილებები, რომელთა დელეგირება დაუშვებელია. მაგალითად, იმპიჩმენტის პროცესის განხორციელება, გარკვეული თანამდებობის პირების არჩევა და ა.შ. ნორმატიული აქტების მიღება არ წარმოადგენს ექსკლუზიურად საქართველოს პარლამენტის მიერ განსახორციელებელ კომპეტენციას. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საკანონმდებლო ორგანო უფლებამოსილია, საქართველოს კონსტიტუციის ფორმალურ მოთხოვნათა დაცვით, აღმასრულებელ ხელისუფლებას გადასცეს სხვადასხვა საზოგადოებრივი ურთიერთობის მოწესრიგების შესაძლებლობა. (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 26 ივლისის №2/5/700 გადაწყვეტილება საქმეზე „შპს კოკა-კოლა ბოთლერს ჯორჯია“, „შპს კასტელ ჯორჯია“ და სს „წყალი მარგებელი“ საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს ფინანსთა მინისტრის წინააღმდეგ )[8]

საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით ასევე დადგენილია ის პირობები, რომელთა არსებობისას დაუშვებელია უფლებამოსილების დელეგირება. „პარლამენტის მიერ უფლებამოსილების დელეგირებამ შეიძლება კონსტიტუციის დარღვევა გამოიწვიოს იმ შემთხვევებში, როდესაც მას საქართველოს კონსტიტუცია პირდაპირ კრძალავს ... ან/და, როდესაც დადგინდება, რომ გარკვეული უფლებამოსილების დელეგირებით საქართველოს პარლამენტი თავისი კონსტიტუციური უფლებამოსილების განხორციელებაზე ამბობს უარს. აღნიშნული სახეზე იქნება, მაგალითად, ისეთ შემთხვევაში, როდესაც კონსტიტუცია აკეთებს კონკრეტულ მითითებას საკითხის მოწესრიგებასთან დაკავშირებით (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 20 ივლისის №3/3/763 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს პარლამენტის წევრთა ჯგუფი (დავით ბაქრაძე, სერგო რატიანი, როლანდ ახალაია, გიორგი ბარამიძე და სხვები, სულ 42 დეპუტატი) საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-78).

ზემოაღნიშნულიდან გამომდიინარე ბლანკეტური რეგულირების საფუძველზე დელეგირება ფორმალურადაც ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას. უდავოა, რომ სწორედ აღმასრულებელი ხელისუფლებაა აღჭურვილი მუდმივად ცვლად გამოწვევებზე საპასუხოდ ეფექტიანი ზომების მისაღებად აუცილებელი უფლებამოსილებებით. „უფლებამოსილების დელეგირება აღმასრულებელ ხელისუფლებაზე ხელს უწყობს მარტივ ნორმატიულ ცვლილებებს იმ სფეროებში, რომლებიც მოითხოვს ხშირ მოდიფიკაციას, რეგულირების შეცვლილ გარემოებებზე მორგებას გამარტივებული პროცედურების მეშვეობით“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 11 თებერვლის №1/1/1505,1515,1516,1529 გადაწყვეტილება საქმეზე „პაატა დიასამიძე, გიორგი ჩიტიძე, ედუარდ მარიკაშვილი და ლიკა საჯაია საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-40). თუმცა რა თქმა უნდა ის პირობები რომლებიც უნდა ახლდეს უფლებაოსილებიის დელეგირებას არ უნდა იყოს სრულიიად უგულებელყოფილი, სხხვა მხრივ დაირღვევა საქართველოს კონსტიტუცია. მოცემულ შემთხვევაში კი არავითარი სტანდარტი არაა გათვალისწინებული, რის გამოც დღემდე საქართველოს მთავრობას არ დაუდგენია მინიმალური ხელფასი, რაც როგორც ფორმალური ისე პრაქტიკული თვალსაზრისით ეწინააღმდეგება დელეგირების სტანდარტს, გასათვალისწინებელია ისიც, რომ ნაწილობრივ ჩვენ ვგულისხმობთ ხელისუფლების პოზიტიური ვალდებულების დელეგირებას, რომლის მიმართ გაცილებით უფრო მკაფიო და კონკრეტული უნდა იყოს კანონმდებელი. შესაბამისად სადავო საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე ნორმები ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მითითებულ დებულებებს.

3. სადავო ნორმების წინააღმდეგობა საქართელოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლთან მიმართებით

3.1 ღირსების ძირითადი უფლების ზოგადი მნიშველობა

საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ,,ადამიანის ღირსება ხელშეუვალია და მას იცავს სახელმწიფო“. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ არაერთხელ მიუთითა საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებული ღირსების უფლების უდიდეს მნიშვნელობაზე. ადამიანს ღირსების უფლება აქვს იმიტომ, რომ იგი ადამიანია „...და ამ შემთხვევაში მნიშვნელობა არ გააჩნია საზოგადოების შეხედულებას მასზე ან მის სუბიექტურ თვითშეფასებას. ადამიანის ღირსების პატივისცემა გულისხმობს ყოველი ადამიანის პიროვნულ აღიარებას, რომლის ჩამორთმევა და შეზღუდვა დაუშვებელია. კონსტიტუციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტის ... მთავარი ღირებულება არის ადამიანი როგორც თვითმყოფადი, თავისუფალი და სხვა ადამიანების თანასწორი სუბიექტი. ადამიანის ღირსების დაცვა არის ის, რაც უპირობოდ ეკუთვნის ყველა ადამიანს სახელმწიფოსაგან. ღირსებაში იგულისხმება სოციალური მოთხოვნა სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანის რესპექტირებაზე“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის #2/2/389 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ“, II-30). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 11 მაისის N2/3/663 გადაწყვეტილება საქართველოს მოქალაქე თამარ თანდაშვილი საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ.[9]

აღსანიშნავია, რომ ღირსების უფლების ერთ-ერთი პრაქტიკული გამოხატულება ადამიანის, როგორც თავისუფალი ინდივიდის და ძირითადი უფლებების მქონე სუბიექტად მიჩნევაში მდგომარეობს. „უფლება სამართალსუბიექტობაზე წარმოადგენს საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებული ღირსების უფლების განუყოფელ ელემენტს. აღნიშნული უფლების თანახმად, სახელმწიფოსთვის ადამიანი უნდა იყოს მთავარი ფასეულობა, კონსტიტუციური უფლებების სუბიექტი და არა მიზნის მიღწევის საშუალება“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 28 ოქტომბრის №2/5/560 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე ნოდარ მუმლაური საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-10).

გასათვალისწინებელია ისიც, რომ „საქართველოს კონსტიტუციით დაცული ამა თუ იმ უფლების მზღუდავი საკანონდებლო რეგულირება ავტომატურად არ იწვევს სამართალსუბიექტობაზე უფლების დარღვევას. საკონსტიტუციო სასამართლო, ყოველ კონკრეტულ შემთხვევაში, უფლების მზღუდავი რეგულირების შინაარსის, მიზნის და შეზღუდვის ინტენსივობის გათვალისწინებით ადგენს გასაჩივრებული ნორმის (ნორმების) შესაბამისობას საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტით დაცულ უფლებასთან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 28 ოქტომბრის №2/5/560 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე ნოდარ მუმლაური საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-11).

სადავო ნორმების თანახმად, დადგენილია მინიმალური ხელფასის ოდენობა რომელიც თვის განმავლობაშ შეადგენს 20 ლარს რაც რეალურად ადამინს აქცევს მიზნის მიღწევის საშუალებად, რადგან ფასის დამდგენი ხდება დამსაქმებელი რომელსაც თავისუფალი მანიპულაციის საშუალებით შესაძლებლობა აქვს განსაზღვრის შრომის ფასი საკუთთარი შეხუდულებისამებრ. რეალურად კი მინიმალური ხელფასის ოდენობა უნდა იყოს გაცილებითთ მარალი და ამავდროულად უნდა იყოს დადგენილი შესაბამისი წესით, მაგალითისთივის ღირსეული შრომის პლატფორმის მონაცემებით მინიმალური ხელფასი საქარტველოში უნდა შეადგენდეს 1858 ლარს.[10]

თუმცა სადავო ნომრით დადგენილი მინიმალური ხელფასი არა თუ აღნიშნული კვლევასა და შესაბამის რეალობას პასუხობს, არამედ იმდენად დადამცირებელია ადამინისათვის რომ საარსებო მინიმუმზე გაცილებით ნაკლებია. საარსებო მინიმუმი საქარტველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით 2025 წლის დეკემბრისათვის შეადგენდა 283 ლარს.[11] შესაბამისად საარსებო მინიმუმზე 14 ჯერ მცირეა მინიმალური ხელფასი, რაც თავსთავად სახელმწიფოს ხელში ადამინს აქცევს მიზნის მიღწევის სასუალებად და შიშველ ობიექტად. ვერც ერთი მიზნით ვერ იქნება გამართლებული ვერც ის რომ სახელმწიფოს მიერ 1999 წლის შემდგომ არ არის გადახედილი მინიმალური ხელფასი.

თავის მხერივ მნიშვნელოვანია იმის გათვითცნობიერება, რომ საარსებო შემწეობის მიზანს ადამიანის პირველადი მოთხოვნილებების, მათ შორის, საკვებით, სასმელი წყლითა და საჭირო მედიკამენტებით უზრუნველყოფა წარმოადგენს. აღნიშნულის გარეშე შესაძლოა, კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგეს თავად ადამიანის არსებობაც კი. (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2018 წლის 11 მაისის N2/3/663 გადაწყვეტილება საქართველოს მოქალაქე თამარ თანდაშვილი საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ. II-48) სოციალური შემწეობის ფუნქციას ადამიანის პირველადი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების გარდა ამ უკანასკნელის საზოგადოებაში ინტეგრაცია წარმოადგენს, რაც აგრეთვე განსაკუთრებული ყურადღების ღირსია. სიღარიბის ზღვარს მიღმა მყოფი ადამიანი, რომელიც მოკლებულია ელემენტარულ საყოფაცხოვრებო პირობებს, აგრეთვე სერიოზული დაბრკოლებები ექმნება საზოგადოებრივი ცხოვრების ამა თუ იმ ასპექტში მონაწილეობისას. საზოგადოებრივი ცხოვრების ამა თუ იმ ასპექტიდან პირის გარიყვა ქმნის სერიოზულ რისკს ე.წ. ჩრდილქვეშ მყოფი საზოგადოების შექმნისთვის, რომელიც სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ფორმით უარყოფითად აისახება სახელმწიფოს კეთილდღეობაზე.

სოციალური დახმარება გაიცემა ადამიანის საჭიროებების შეფასების შედეგად. სახელმწიფო ადგენს მოსახლეობის ნაწილის მძიმე სოციალურ მდგომარეობაში ყოფნის ფაქტს, ითვალისწინებს ქვეყნის საბიუჯეტო შესაძლებლობებს და აღნიშნულის გათვალისწინებით უნიშნავს მათ სოციალურ დახმარებას.

„სახელმწიფოს არ აქვს უფლება, გადაუხვიოს ადამიანის, როგორც მთავარი კონსტიტუციური ღირებულების აღიარების ვალდებულებას და განიხილოს ადამიანი, როგორც შიშველი ობიექტი და მიზნის მიღწევის საშუალება იმის მიუხედავად, თუ როგორი მნიშვნელოვანი კერძო ან საჯარო ინტერესის მიღწევას ისახავს მიზნად“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 28 ოქტომბრის №2/5/560 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქე ნოდარ მუმლაური საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-30).

საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტი კრძალავს არაჰუმანური და ღირსების შემლახველ მოპყრობასა და სასჯელის გამოყენებას, მიუხედავად იმისა თუ რამდენად მნიშნველოვანი სიკეთის დასაცავად ხორციელდება იგი. შესაბამისად, სახელმწიფოს ხელში არსებული იძულების ღონისძიებები დამოუკიდებლად ექვემდებარება კონსტიტუციის ხსენებულ დებულებასთან შესაბამისობის შემოწმებას. ზოგადად, ადამიანების მიმართ სასჯელის ან/და იძულების ღონისძიების გამოყენებს ბუნებრივად მოჰყვება მათთვის გარკვეული დისკომფორტის შექმნა. ამდენად, სახელმწიფოს გააჩნია ლეგიტიმური შესაძლებლობა გამოიყენოს უფლების მზღუდავი იძულების ღონისძიება, თუმცა ხსენებული შესაძლებლობა არ არის უსაზღვრო. გარკვეულ შემთხვევებში სახელმწოფოს მოპყრობა არაჰუმანურ ან/დ ღირსების შემლახველ ხარისხს აღწევს და შესაბამისად, კონსტიტუციის მე-9 მუხლის მოთხოვნებს არღვევს. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ის გარემოება, რომ სახელმწიფო ადგენს ღირსეული ცხოვრებისათის დამაცირებელ მინიმალურ ხელფასს და ასევე ადგენს იმ ნორმატიულ შინაარსს რომელიც მინიმალურ ხელფასსზე დაბალი ოდების განსაზღვრის შესაძლებლობას იძლევა.

როგორც აღინიშნა, საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლის პირველი პუნქტი კრძალავს ადამიანის სამართლის შიშველ ობიექტად განხილვას და მისი მიზნის მიღწევის საშუალებად გამოყენებას. განსახილველ შემთხვევაში სახელმწიფო, იმისათვის რომ მიაღწიოს ლეგიტიმურ მიზანს, იყენებს ადამიანის მძიმე სოციალ-ეკონომიურ მდგომარეობას, მის მოწყვლადობას მიზნის მიღწევის საშუალებად და ხსენებული a priori აქცევს სადავო ნორმას ადამიანის ღირსების შემლახველად.

3.2 უფლების დაცული სფერო

ბუნებრივია ღირსების ძირითადი უფლების სუბიექტს წარმოადგენს ყველა ინდივიდი, მათ შორის მოსარჩელეები, ერთი მხრივ სადავო ნორმებით დადგენილი ოდენობა არ არის ღირსეული ცხოვრებისთვის სათანადო და მეორე მხრივ სხვა სადავო ნორმების პირობებში ღირსეული მინიმალური ხელფასის გამოთვლისა და დადგენის წესის არარსებობა მიემართება, როგორც ღირსეული ცხოვრების მინიმუმის არარსებობას რეალობაში ასევე პერსპექტივაშიც აზიანებს ინდივიდის უფლებას გააჩნდეს ადამიანური მოლოდინები. ბუნებრივი ერთთი მხრივ ღირსეული ცხოვრების მინიმუმი არის ღირსების ძირითადი უფლების დაცცული სფეროს საგნობრივი მნიშვნელობა, ხოლო მოსარჩელეები წარმოადგენენ ამ უფლების სუბიექტებს, რომელთაც არ გააცნიათ ღირსეული მინიმალური ხელფასი და ექცევიან სამართლებრივი პერსპექტივაში, რომლითაც მათი შრომა არასდოს იქნება ღირსეული ანაზღაურების პრეზუმციის შესაფერისი. შესაბამისად მოცემულ შემთხვევაში ღია საქართველოს კონსტიყტუციის მე-9 მუხლით დაცული საგნობრივი და პერსონალური სფეროები.

3.3 ჩარევა ღირსების უფლების დაცულ სფეროში

სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტის (ECSR) განმარტების თანახმად, მინიმალური ხელფასი წარმოადგენს საშუალებას დასაქმებული პირისა და მისი ოჯახის ღირსეული ცხოვრების საჭიროებების უზრუნველსაყოფად. ღირსეული ცხოვრების საჭიროებები, მატერიალურ საბაზისო საჭიროებებთან ერთად, როგორიც არის საკვები, ტანსაცმელი და საცხოვრებელი, მოიცავს სოციალური კეთილდღეობის, მათ შორის, კულტურულ, საგანმანათლებლო და სოციალურ აქტივობებში მონაწილეობის მიღების საჭიროებებს. მინიმალური ხელფასი უნდა იყოს საკმარისი ოდენობის იმისათვის, რომ დააკმაყოფილოს აღნიშნული საჭიროებები. ამ მიზნით, სათანადო შემთხვევებში, მას შესაძლოა დაემატოს სოციალური შეღავათები[12].

ECSR-ის განმარტებების თანახმად, ღირსეული ცხოვრების სტანდარტი დაკმაყოფილებულად ითვლება, თუ მინიმალური ხელფასი არ ჩამორჩება საშუალო ხელფასის 60%-ს[13]. შეფასება ეფუძნება ხელზე ასაღები თანხების ოდენობას. როცა მინიმალური ხელფასი არის საშუალო ხელფასის 50%-დან 60%-მდე ოდენობის, ამ შემთხვევაში წევრმა სახელმწიფომ უნდა წარმოადგინოს მტკიცებულება და დაასაბუთოს, რომ მინიმალური ხელფასის ეს დონე უზრუნველყოფს ცხოვრების ღირსეულ სტანდარტს[14]. ასეთ მონაცემებს შესაძლოა წარმოადგენდეს ინფორმაცია მინიმალური ხელფასის მქონე პირებისათვის ხელმისაწვდომი დამატებითი სოციალური შეღავათების შესახებ, რომლებთან ერთობლიობაშიც დასტურდება რომ მინიმალური ხელფასი საკმარისია ცხოვრების ღირსეული სტანდარტის უზრუნველსაყოფად. როცა მინიმალური ხელფასი საშუალო ხელფასის 50%-ზე ნაკლებია, კომიტეტი მიიჩნევს, რომ წევრი სახელმწიფო არ აკმაყოფილებს ღირსეული ანაზღაურების სტანდარტს.

ღირსეული ანაზღაურების უფლება ვრცელდება ყველა მუშაკზე. იგი მოიცავს დასაქმების როგორც საჯარო, ისე კერძო სექტორს, მათ შორის, დასაქმების ფორმებს, რომლებიც არ არის დაფარული კოლექტიური შეთანხმებებით, ატიპიური დასაქმების ფორმებსა და სპეციალური სტატუსის მქონე მუშაკებს (მაგ. მიგრანტი მუშაკები)[15]. ატიპიური დასაქმების ფორმებს შესაძლოა წარმოადგენდეს ნახევარ განაკვეთზე, დროებით, ვადიანი, არასტანდარტული და სეზონური დასაქმება. კომიტეტი განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს მუშაკებზე, რომლებიც დასაქმებული არიან ახლად განვითარებულ სფეროებში, როგორიც არის გიგ ან პლატფორმული ეკონომიკა. აღნიშნული პირები ხშირად არასწორად არიან კლასიფიცირებული, როგორც თვითდასაქმებული და მათთვის ხელმისაწვდომი არ არის ქვეყანაში მოქმედი შრომითი უფლებებისა და სოციალური დაცვის გარანტიები. არასწორი კლასიფიკაციის გამო, ისინი ვერ სარგებლობენ იმ უფლებებითა და დაცვის მექანიზმებით, რაც მათ უნდა ეკუთვნოდეთ, როგორც დასაქმებულ პირებს. ამ უფლებებს შორის არის უფლება მინიმალურ ხელფასზე.[16]

მოცემულ შემთხვევაში საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლს და შესაბამისად ღირსეული ცხოვრების უფლებას არსებითად ეწინააღმდეგება ის სამართლებრივი რეგულირება, რომელიც ერთი მხრივ მქომედი იურიდიული დებულების სახის მინიმალურ ხელფასად გასაზღვრავს 20 ლარს, მაშინ როდესაც საარსებო მინიმუმი სულ მცირე 14 ჯერ აღემატება დადგენილ მინიმალურ ანაზღაურებას. გარდა ამისა ღირსების ძირითად უფლებაში ჩარევას წარმოადგენს ის საკანონმდებლო მოწესრიგება, რომლითაც არ არის განსაზღვრული მინიმალური ხელფასი გამოთთვლის წესი საქართველოს შრომის კოდექსის შესაბამისად, რითიც სახელმწიფო ინდივიდს აქცევს მიზის მიღწევის საშუალებად, რადგან არ განსაზღვრავს ყველაზე მინიმალურ შრომის ანაზღაურებას. ააღნისნულის მიზანს ცალსახად შეიზლება ითქვას, რომ წარმოადგენს სამეწარმეო საქმიანობიის დელეგურირება, თუმცა რეალურად მინიმალური ხელფასის განსაზღვრა და შესაბამისი კრიტერიუმების დადგენა ექცევა შრომის სამართლის რეგულირების სფეროში, შესაბამისად ორგანული კანოის რეგულირების საგანს წარმოადგენს მინმალური ხელფასის დადგ

ენა, რაც შრომის არსებითი პირობაა. შესაბამისად სახელმწიფოს მხრიდან შრომითი პირობების არსებითი ნაწილის მინიმალური დერეგულირება წარმოადგენს ინდივიდის ექსპლუატაციის მყარ საფუძველს, რაც ადამიანს როგორც ღირსების ძირითადი უფლების სუბიექტს აქცევს სწორედ მიზნის მიღწევის შიშველ ობიექტად. შესაბამისად სადავო დებულებები ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის მე-9 მუხლს და უნდა იქნეს ცნობილი არაკონსტიტუციურად.

4. სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურობა კონსტიტუციის 12-ე მუხლთან მიმართებით

4.1 პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლების ზოგადი მნიშვნელობა

საქართველოს კონსტიტუციის მე-12 მუხლით დაცულია პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება. პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება, თავისი არსით, წარმოადგენს ადამიანის უფლებათა და თავისუფლებათა განხორციელების ფუნდამენტურ გარანტიას, რომელიც იცავს ადამიანის მიერ საკუთარი ცხოვრების საკუთარივე შეხედულებისამებრ წარმართვის თავისუფლებას. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-12 მუხლით „დაცულია პირის უფლება, აკონტროლოს საკუთარი თავის წარმოჩენა საზოგადოების თვალში და პიროვნული განვითარებისა და რეალიზაციისათვის აუცილებელი მოქმედებების განხორციელების თავისუფლება. პიროვნების ავტონომიურობის, მისი თავისუფალი და სრულყოფილი განვითარებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება როგორც გარე სამყაროსთან ურთიერთობის დამოუკიდებლად განსაზღვრის თავისუფლებას, ასევე ინდივიდის ფიზიკურ და სოციალურ იდენტობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 8 ოქტომბრის №2/4/532,533 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ირაკლი ქემოკლიძე და დავით ხარაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-3).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „პიროვნების თავისუფალი განვითარება უზოგადესი უფლებაა. მისი შეუფერხებელი რეალიზება გულისხმობს მრავალი სხვადასხვა სახის გარანტიისა და უფლებრივი კომპონენტის ერთობლივ მოქმედებას. პიროვნების თავისუფალი განვითარების დაცვის მნიშვნელოვან გარანტიებს შეიცავს საქართველოს კონსტიტუციის მე-2 თავით აღიარებული სხვადასხვა უფლებებიც, რომლებიც განამტკიცებს პიროვნების თავისუფალი განვითარების ცალკეულ გამოვლინებებთან დაკავშირებულ კონსტიტუციურსამართლებრივ სტანდარტებს. მაგალითად, შესაბამისი კონსტიტუციური დებულებებით არის დაცული რწმენის თავისუფლება, გამოხატვის თავისუფლება, საკუთრების უფლება, ფიზიკური გადაადგილების თავისუფლება, განათლების უფლება და ა.შ. დასახელებულ ფუნდამენტურ უფლებათა უზრუნველყოფის გარეშე ინდივიდის ავტონომიური განვითარების, თვითრეალიზაციის არსი დაიკარგებოდა და საქართველოს კონსტიტუციის მე-12 მუხლი მხოლოდ დეკლარაციულ ჩანაწერს დაემსგავსებოდა“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 29 დეკემბრის №3/7/679 გადაწყვეტილება საქმეზე „შპს სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2“ და „შპს ტელეკომპანია საქართველო“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-4).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, „საქართველოს კონსტიტუციის სულისკვეთება მოითხოვს, რომ თითოეული უფლების დაცული სფერო შესაბამის კონსტიტუციურ დებულებებში იქნეს ამოკითხული. კონსტიტუციის განმარტების პროცესში საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა უზრუნველყოს კონსტიტუციით დადგენილი წესრიგის დაცვა, კონსტიტუციის დებულებების გააზრება მათი მიზნებისა და ღირებულებების შესაბამისად“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 14 აპრილის №3/2/588 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – სალომე ქინქლაძე, ნინო კვეტენაძე, ნინო ოდიშარია, დაჩი ჯანელიძე, თამარ ხითარიშვილი და სალომე სებისკვერაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-12). ამასთანავე, „ბუნებრივია, ერთი და იგივე სამართლებრივი ურთიერთობა შესაძლოა კონსტიტუციის სხვადასხვა მუხლით დაცულ სფეროში მოექცეს, ისევე, როგორც კონსტიტუციის სხვადასხვა მუხლებით დაცული სფეროები გარკვეულწილად ფარავდეს (მოიცავდეს) ერთმანეთს. თუმცა კონსტიტუციის განსხვავებული ნორმებით დაცული უფლებების ფარგლების ხელოვნური გაფართოება, უფლებებს შორის კონსტიტუციით გავლებული ზღვრის წაშლა, ვერც უფლების დაცვას მოემსახურება და ვერც კონსტიტუციით დადგენილ წესრიგს უზრუნველყოფს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 20 დეკემბრის №1/7/561,568 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე იური ვაზაგაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-11).

ამგვარად, „იმ შემთხვევაში, როდესაც რომელიმე ერთი უფლების ცალკეული უფლებრივი კომპონენტისთვის კონსტიტუციით გათვალისწინებულია სპეციალური რეგულაცია, უფლებაში ჩარევის განსხვავებული შინაარსი და ფარგლები, ეჭვგარეშეა, რომ ასეთ დროს ამ უფლებაში ჩარევის კონსტიტუციურობა შესაძლებელია და უნდა შეფასდეს მხოლოდ მის მარეგულირებელ სპეციალურ ნორმასთან მიმართებით, წინააღმდეგ შემთხვევაში, შეუძლებელი იქნება კონსტიტუციურობის საკითხის სწორად გადაწყვეტა“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2008 წლის 19 დეკემბრის №1/7/454 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ლევან სირბილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-4).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „...კონსტიტუციის მე-12 მუხლის მიზანია, დაუცველი არ დარჩეს ცხოვრების ის სფეროები, რომლებიც პიროვნებასთან დაკავშირებული კონკრეტული უფლებებით არ არის მოცული. კონსტიტუციის მე-12 მუხლი ქმნის კონსტიტუციური დაცვის გარანტიას ურთიერთობებისთვის, რომლებიც არ თავსდება კონსტიტუციის სხვა ნორმებში, თუმცა შეადგენს პიროვნების თავისუფალი განვითარების აუცილებელ კომპონენტს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 4 თებერვლის №2/1/536 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები – ლევან ასათიანი, ირაკლი ვაჭარაძე, ლევან ბერიანიძე, ბექა ბუჩაშვილი და გოჩა გაბოძე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის წინააღმდეგ“, II-57). აღნიშნულიდან გამომდინარე, „საქართველოს კონსტიტუციის მე-12 მუხლი იცავს ადამიანის პიროვნული განვითარებისათვის მნიშვნელოვან ისეთ უფლებრივ კომპონენტებს, რომლებიც არ თავსდება კონსტიტუციის სხვა მუხლებით დაცულ სფეროში. იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდება, რომ პიროვნების თავისუფალი განვითარების ესა თუ ის უფლებრივი კომპონენტი დაცულია სპეციალური კონსტიტუციური დებულებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ სადავო ნორმის კონსტიტუციურობის საკითხი უნდა შეაფასოს არა საქართველოს კონსტიტუციის მე-12 მუხლთან, არამედ - იმ კონსტიტუციურ დებულებასთან მიმართებით, რომელიც მოცემული უფლებრივი კომპონენტის კონსტიტუციურსამართლებრივ სტანდარტებს ადგენს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 29 დეკემბრის №3/7/679 გადაწყვეტილება საქმეზე „შპს სამაუწყებლო კომპანია რუსთავი 2“ და „შპს ტელეკომპანია საქართველო“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-7).[17]

4.2 უფლების დაცული სფერო და ჩარევა სადავო ნორმებით

საკონსტიტუციო სასამართლო, პრაქტიკულად, შეუძლებლად თვლის პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლების ზუსტ და ამომწურავ განმარტებას, მისი კომპონენტების სიმრავლისა და მრავალფეროვნების გამო. ამ უფლებით „დაცულ სფეროში ექცევა პიროვნების თავისუფალი განვითარების ნებისმიერი ფორმით რეალიზაცია“. ის უზრუნველყოფს ინდივიდის განვითარებას ნებისმიერი შინაარსითა და მიმართულებით, მისი ნების, გადაწყვეტილებისა და არჩევანის შესაბამისად.

გერმანული დოქტრინის მიხედვით, პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება ორ ძირითად ელემენტს მოიცავს: 1) საქმიანობის საყოველთაო თავისუფლება და (2) ზოგადი პიროვნული უფლება. შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოც, გარკვეული ტერმინოლოგიური თავისებურებებით, იზიარებს ამ იდეას. ის საუბრობს „ორ სასიცოცხლო კომპონენტზე“, რაც აუცილებელია ადამიანის თავისუფალი განვითარებისათვის. პირველი კომპონენტია პიროვნების „მოქმედების ზოგადი თავისუფლება“. ეს არსობრივად იგივეა, რაც საქმიანობის საყოველთაო თავისუფლება. მეორე კომპონენტს სასამართლო არ ასახელებს, თუმცა აღწერს მას: „პიროვნების ავტონომიურობის, მისი თავისუფალი და სრულყოფილი განვითარებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ..ინდივიდის ფიზიკურ და სოციალურ იდენტობას, ინტიმური ცხოვრების ხელშეუვალობას, ადამიანთა გარკვეულ წრესთან პერსონალურ კავშირებს იმ ინტენსივობით, რაც აუცილებელია მისი პიროვნული სრულყოფისათვის.“ ამ აღწერიდან გამომდინარე, შეიძლება ვთქვათ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლო მეორე კომპონენტში სწორედ ზოგად პიროვნულ უფლებას გულისხმობს.[18] შესაბამისად პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლება თავის თავში საგნობრივად მოიცავს ზოგად პიროვნულ და საქმიანობის საყოველთაო თავიუფლებებს. პრინციპულად უნდა ითქვას, რომ მინიმალური ხელფასის სახით განსაზღვრული 20 ლარი და შრომის კოდექსის მინიმალური ხელფასის გამოთვლის განუსაზრვრელი წესი ღიად ტოვებს ინდივიდის სოციალური იდენტობის უფლებას, რა მხრივაც სახელმწიფოს გააჩნია, პოზიტიური ვალდებულება, რათა განსაზღვროს ინდივიდის სოციალური იდენტობისათვის აუცილებელი პირობები, რომელიც მათ შორის გამოიხატება მინიმალური ანაზღაურების სათანადო ოდენობის დადგენისა და შესაბამისი მეთოდის საკანონმდებლო დაცვის გარანტირების გზითაც.

პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლების საგნობრივი დაცული სფეროს ფარგლების განსაზღვრისა და სხვა უფლებებთან მიჯნის გავლებისათვის გადამწყვეტი დატვირთვა აქვს იმ გარემოებას, რომ ამ უფლებას აქვს სუბსიდიური ხასიათი. რაც გულისხმობს,რომ ის უფლებება ან უფლების გარანტია, რომელიც შესაძლოა საკონსტიტუციო სასამარტლომ ვერ დაინახო სხვა უფლებებში ამ შემთხვეში აუცილებლად ექცევა კონსტიტუციის მე-12 მუხლის ფარგლებში მათ შორის ისეთი უფლებებიც რომელიც გათვალისწინებულია საერთაშორისო სამართლის უფლებადაცვით კონვენციებში თუ საერთაშორისო პაქტებში. პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლების სუბსიდიურ ბუნებასთან დაკავშირებულ მოსაზრებას იზიარებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო. ამ უფლებას აქვს „შემავსებელი ფუნქცია“ და მისი საგნობრივი დაცული სფერო მოიცავს მხოლოდ იმ კომპონენტებს, რომლებიც აუცილებელია პიროვნების თავისუფალი განვითარებისათვის, მაგრამ დარჩენილია სპეციალური ძირითადი უფლებების მოქმედების ფარგლებს მიღმა. (N2/1/536 გადაწყვეტილება, II-57; N2/4/532,533 გადაწყვეტილება, II-5; N1/1/625,640 გადაწყვეტილება, II-16, 21; N1/2/622 გადაწყვეტილება, II-14-15; N3/7/679 გადაწყვეტილება, II-7). (საგულისხმოა ისიც, რომ საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუცია დამოუკიდებელ კონსტიტუციურ უფლებად განსაზღვრავდა - უფლებას მინიმალურ ხელფასზე, კონსტიტუციის 125-ე მუხლის შესაბამისად).

მნიშვნელოვანია რომ ხაზი გაესვას მინიმალური ხელფასისი როგორც უფლების და ღირსეული ცხოვრების უფლების ფუნდამენტს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტი (ICESCR) განამტკიცებს სამართლიანი, თანასწორი და ღირსეული შრომის ანაზღაურების უფლებას. შრომის ანაზღაურებასთან დაკავშირებული უფლებები გაერთიანებულია პაქტის მე-7 მუხლით განსაზღვრული შრომის სამართლიანი პირობების უფლების ქოლგის ქვეშ. პაქტის მონაწილე სახელმწიფოები აღიარებენ, რომ ყველა დასაქმებული პირი უზრუნველყოფილი უნდა იყოს: სამართლიანი ანაზღაურებით, თანაბარი ანაზღაურებით თანაბარი შრომისთვის, თანაბარი ანაზღაურებით თანაბარი ღირებულების შრომისთვის და ანაზღაურებით, რომელიც დასაქმებულ პირს და მის ოჯახს უზრუნველყოფს ღირსეული არსებობის შესაძლებლობით.

გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა კომიტეტის (CESCR) 23-ე ზოგადი კომენტარი შრომის სამართლიან და ხელსაყრელ პირობებთან დაკავშირებით იხსენიებს სხვადასხვა ფაქტორს, რაც შესაძლოა მხედველობაში იქნას მიღებული სამართლიანი ანაზღაურების განსასაზღვრად. მათ შორის არის როგორც შესრულებული სამუშაოს შედეგი, ასევე დასაქმებული პირის პასუხისმგებლობებთან დაკავშირებული ფაქტორები, მაგალითად, უნარ-ჩვევები, განათლება, დაკისრებულ სამუშაოსთან დაკავშირებული სპეციფიკური სიძნელეები და სამუშაოს გავლენა დასაქმებული პირის ჯანმრთელობასა და უსაფრთხოებაზე. სამართლიანი ანაზღაურების განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იქნას მიღებული ქალი მუშაკების მდგომარეობა, განსაკუთრებით, დასაქმების იმ სფეროებში, სადაც მათი შრომა ტრადიციულად დაუფასებელია და ანაზღაურება - შეუსაბამო. დასაქმებულთა აშკარა უმრავლესობისთვის, სამართლიანი ანაზღაურება უნდა აღემატებოდეს მინიმალურ ანაზღაურებას.

აქედან გამომდინარე პიროვნების თავისუფალი განვითარების უფლების საგნობრივად დაცული სფერო იხსნება როგორც სოციალური იდენტობის უფლების დაცვის ჭრილში, ასევე იმ საერტაშორისოდ აღიარებული ძირითადი უფლებების ფარგლებში რომელიც დაცულია ზემოაღნიშნულ საერთასორისო სამართლებრივი აქტებში.

რაც შეეხება პერსონალურად დაცულ სფეროს კონკრეტულ შემთხვევაში მოსარჩელეები ერთი მხრივ წარმოადგენენ სუბიექტებს იდავონ საკუთარი უფლების დაცცვის მიზნით, რადგან აღნიშნული საკითხი თავისი არსით ეხება ყველა ინდივიდს, რომელიც მის პიროვენბის თავისუფალ განვითარების უფლებას უკავშირებს მათ შორის შრომის მინიმალური ააზღაურების ღირსეულ, სათანადო ოდენობას და ამავდროულად იმ სტაბილურ სამართლებრივი მოწესრიგებას, რომელი უნდა იყოს საკანონმდებლო აქტებში ასახული, შესაბამისად მოსაარჩელეთათვის ამ უფლების დაცული სფერო იხსენბა მათ შორის პერსონალურად დაცულ ფარგლებში.

ამ შემთხვევაში ის რომ სახელმწიფოს გააჩნია პოზიტიური ვალდებულება დაადგინოს მინიმალური ხელფასი ამას ადასტურებს სადვო აქტი, რომლიტაც დადგეილ იქნა თავის დროს აღნიშნული ხელფასი და მეორე მხრივ ამ ვალდებულების საფუძველზე ამ ოდენნობის გადასინჯვის ვალდებულებაც ფაქტობრივად აღიარებულ იქნა შემდგომი აქტებით, თუმცა დღეისათთვის ფაქტობრივად არ სრულდება შესაბამისი ვალდებულება, რის გამოც ხდება ინტერვენცია ძირიტადი უფლებით დაცულ სფეროში.

4.3 ჩარევის კოსტიტუციურობა

შრომის ანაზღაურებასთან დაკავშირებული ძირითადი პრინციპებია ასევე - თანაბარი ანაზღაურება თანაბარი სამუშაოსთვის და თანაბარი ანაზღაურება თანაბარი ღირებულების სამუშაოსთვის. დასაქმებულმა პირებმა უნდა მიიღონ თანაბარი ანაზღაურება არა მხოლოდ მაშინ, როცა ისინი ასრულებენ მსგავს ან თანაბარ სამუშაოს, არამედ მაშინაც, როცა მათი სამუშაო განსხვავებულია, მაგრამ სამუშაოს ღირებულება თანაბარი. თანაბარი ღირებულების სამუშაოს შეფასება უნდა განხორციელდეს ობიექტური კრიტერიუმების საფუძველზე და მოიცავდეს სამუშაო ფუნქციების ფართო სპექტრს, მათ შორის, მუშაკის პასუხისმგებლობებს, უნარ-ჩვევებს, მისგან მოთხოვნილ ძალისხმევას და სამუშაო პირობებს. თანაბარი ღირებულების სამუშაოს შეფასება შესაძლოა ეფუძნებოდეს შრომის ანაზღაურების განაკვეთების შედარებას ორგანიზაციებს, საწარმოებსა და პროფესიებს შორის. თანასწორი შრომის ანაზღაურების პრინციპი ვრცელდება დასაქმების ყველა სექტორზე და ეხება ყველა მუშაკს, ნებისმიერი ნიშნით განსხვავების გარეშე, იქნება ეს რასა, ეთნიკური წარმომავლობა, ეროვნება, მიგრაცია, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, შეზღუდული შესაძლებლობა, ასაკი, სექსუალური ორიენტაცია, გენდერული იდენტობა თუ ნებისმიერი სხვა ნიშანი. განსაკუთრებით საყურადღებოა თანასწორი შრომის ანაზღაურების უზრუნველყოფა ქალსა და მამაკაცს შორის.

სამართლიანობისა და თანასწორობის პრინციპებთან მჭიდრო კავშირში, შრომის ანაზღაურებამ უნდა დააკმაყოფილოს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოთხოვნა - უზრუნველყოს დასაქმებული პირი და მისი ოჯახი ღირსეული ცხოვრების შესაძლებლობით. კომიტეტის განმარტებით, სწორედ ამ მიზანს ემსახურება მინიმალური ხელფასი - ანაზღაურების ის მინიმალური ოდენობა, რომელიც დამსაქმებელმა უნდა გადაუხადოს დასაქმებულ პირს კონკრეტულ პერიოდში შესრულებული სამუშაოსთვის. მინიმალური ხელფასი არის საშუალება მშრომელებმა მიიღონ ისეთი ანაზღაურება, რომელიც საკმარისი იქნება მათი და მათი ოჯახების ღირსეული ცხოვრების საჭიროებების უზრუნველსაყოფად. აღნიშნული საჭიროებები მოიცავს როგორც ცხოვრების ადეკვატურ პირობებს, მათ შორის, საკვებს, წყალს, სანიტარულ პირობებს, საცხოვრებელს, ტანსაცმელს, სატრანსპორტო ხარჯებს, ასევე პაქტით გათვალისწინებულ სხვა ძირითად უფლებებს, როგორიც არის, სოციალური უსაფრთხოება, ჯანდაცვა და განათლება. მინიმალური ხელფასი აღიარებული უნდა იყოს კანონით და განიმარტოს ღირსეული ცხოვრების საჭიროებებთან კავშირში. მინიმალური ხელფასი არ შეიძლება შემცირდეს კოლექტიური შეთანხმებით ან ინდივიდუალური ხელშეკრულებით. მინიმალური ხელფასის დონის განსაზღვრისას მხედველობაში უნდა იყოს მიღებული ეკონომიკური და სოციალური განვითარების და დასაქმების მაღალი დონის მიღწევის მოთხოვნები, თუმცა, ეს ფაქტორები არ უნდა იქნას გამოყენებული ისეთი მინიმალური ხელფასის გასამართლებლად, რომელიც არ უზრუნველყოფს დასაქმებული პირებისა და მათი ოჯახების ღირსეული ცხოვრების სტანდარტს.

მინიმალური ხელფასი სისტემატურად უნდა მოქმედებდეს და მოიცვას დასაქმებულ პირთა სრული სპექტრი, მათ შორის, მოწყვლად მდგომარეობაში მყოფი მუშაკები. მინიმალური ხელფასი შესაძლოა განსხვავდებოდეს დასაქმების სექტორების, რეგიონების, ზონებისა და პროფესიული კატეგორიების მიხედვით, ისე რომ გამორიცხული იყოს ყოველგვარი სახის დისკრიმინაცია. დასაქმების კონკრეტული დარგის ან ინდუსტრიის დონეზე მინიმალური ხელფასის განსაზღვრისას, იმ სექტორებში შესრულებული სამუშაო, რომლებშიც მეტწილად ქალები, უმცირესობები ან უცხოელი მუშაკები არიან დასაქმებული, არ უნდა იყოს ნაკლებად დაფასებული იმ სექტორებთან შედარებით, სადაც მეტწილად მამაკაცები ან შესაბამისი ქვეყნის მოქალაქეები წარმოადგენენ დასაქმებულ პირებს. მინიმალური ხელფასის რეგულაციების პრაქტიკაში განხორციელებისათვის აუცილებელია შესაბამისი აღსრულების მექანიზმები, მათ შორის, შრომის ეფექტური ინსპექცია. დამსაქმებლის მიერ მინიმალური ხელფასის გადახდის ვალდებულების შეუსრულებლობა უნდა დაექვემდებაროს ჯარიმას ან სხვა სახის ადეკვატურ სანქციებს. ხელისუფლების ორგანოებმა უნდა უზრუნველყონ მინიმალურ ხელფასთან დაკავშირებული რელევანტური ინფორმაციის მიწოდება მოსახლეობისათვის მათთვის ხელმისაწვდომი საშუალებებით.

CESCR-ის მიერ დადგენილი გაიდლაინების თანახმად, მთავრობების ანგარიშების ფორმასა და შინაარსთან დაკავშირებით, მინიმალური ხელფასის საკითხებზე მთავრობებმა უნდა წარმოადგინონ შემდეგი ინფორმაცია:

· მიუთითონ, დადგენილია თუ არა ქვეყანაში საერთოეროვნული მინიმალური ხელფასი რაიმე სამართლებრივი მექანიზმით და დააკონკრეტონ მუშაკთა კატეგორიები, რომლებზეც ის ვრცელდება. წარმოადგინონ ინფორმაცია თითოეული კატეგორიით დაფარული მუშაკების რაოდენობის შესახებ. თუ მუშაკთა გარკვეული კატეგორია არ არის დაფარული საერთოეროვნული მინიმალური ხელფასით, განმარტონ ამის განმაპირობებელი მიზეზები;

· წარმოადგინონ ინფორმაცია, არსებობს თუ არა მინიმალური ხელფასის ინდექსაციისა და რეგულარული კორექტირების სისტემა, რომელიც ითვალისწინებს მინიმალური ხელფასის პერიოდულ გადახედვას და მის განსაზღვრას იმ დონეზე, რაც საკმარისი იქნება ყველა დასაქმებული პირისა და მისი ოჯახის ადეკვატური ცხოვრების სტანდარტის უზრუნველსაყოფად. ამ მუშაკებს შორის მოიაზრება ის პირებიც, რომლებიც არ არიან დაფარული კოლექტიური შეთანხმებებით;

· საერთოეროვნული მინიმალური ხელფასის არარსებობის შემთხვევაში, არსებობს თუ არა რაიმე ალტერნატიული მექანიზმი, რომელიც უზრუნველყოფს, რომ ყველა მუშაკმა მიიღოს მისი და მისი ოჯახის ადეკვატური ცხოვრების სტანდარტისთვის საკმარისი შრომის ანაზღაურება.[19]

აღსანიშნავია, რომ ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ საერთაშორისო პაქტის ხელშემკვრელი 171 სახელმწიფოდან არცერთს არ აქვს გაკეთებული დათქმა მინიმალურ ხელფასთან დაკავშირებული დებულების (მე-7 მუხლის ,,ა’’ პუნქტის მე-2 ქვეპუნქტი) მოქმედების შეზღუდვის შესახებ. შრომის სამართლიანი პირობების ამსახველ დებულებებთან მიმართებით ამ დროისთვის ჯამში 6 ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიერ არის გაკეთებული დათქმა, შემდეგ საკითხებზე: უქმე დღეების ანაზღაურება, ქალისა და მამაკაცის თანაბარი სამუშაოსთვის თანაბარი ანაზღაურება და სამსახურში დაწინაურების თანაბარი შესაძლებლობა

რა შეეხება ცაარევის შეფასების ტესტს და თანაზომიერების პრინცპს მიგვაჩნია, რომ მოცემულ სადავო სამართლებრივ მოწესრიგებას არ გაანია რაიმე ლეგიტიმური მიზანი და შესაბამისად ვერ იქნება გამართლებული ის, რომ არ არის დადგენილი მინიმალური ხელფასის ზუსტი ოდენობა და სესაბამისი წესი რომლითაცც უნდა მოხდეს მისი გამოთვლა.

5. სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურობა საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე პირველ პუნქტთან მიმართებით

5.1 შრომის თავისუფლების ზოგადი მნიშვნელობა

საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის პირველი პუნქტი განამტკიცებს შრომის თავისუფლების კონსტიტუციურ გარანტიას. ხსენებული პუნქტის შესაბამისად, „შრომის თავისუფლება უზრუნველყოფილია. ყველას აქვს სამუშაოს თავისუფალი არჩევის უფლება. უფლება შრომის უსაფრთხო პირობებზე და სხვა შრომითი უფლებები დაცულია ორგანული კანონით“. აღნიშნული კონსტიტუციური დანაწესი „ერთი მხრივ, კრძალავს იძულებით შრომას, ხოლო მეორე მხრივ, ავალდებულებს კანონმდებელს, შექმნას ადამიანის არჩევანის ფარგლებში შრომის თავისუფლების უზრუნველყოფის შესაბამისი საკანონმდებლო გარანტიები“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 19 აპრილის №2/2/565 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ილია ლეჟავა და ლევან როსტომაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-32). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, შრომის თავისუფლების შემცველი კონსტიტუციური დებულება „იცავს ნებისმიერ ადამიანს იძულებითი შრომისაგან, რაც ადამიანის ღირსების ხელყოფას წარმოადგენს. კონსტიტუციით დაცულია არა მხოლოდ უფლება, აირჩიო სამუშაო, არამედ ასევე უფლება, განახორციელო, შეინარჩუნო და დათმო ეს სამუშაო, დაცული იყო უმუშევრობისაგან და ისეთი რეგულირებისაგან, რომელიც პირდაპირ ითვალისწინებს ან იძლევა სამსახურიდან უსაფუძვლო, თვითნებური და უსამართლო გათავისუფლების საშუალებას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის გადაწყვეტილება №2/2-389 საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ“, II-19).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის შესაბამისად, საქართველოს კონსტიტუციით დაცული შრომის თავისუფლება, ერთი მხრივ, მჭიდროდაა დაკავშირებული ადამიანის სიცოცხლესა და მის ღირსეულ ყოფასთან, მეორე მხრივ კი, შრომის პროცესში ადამიანის სოციალიზაციის, საკუთარი თავის, იდეებისა და შესაძლებლობების რეალიზაციის არეალის გათვალისწინებით, წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორს პირის დამოუკიდებლობისათვის. იმავდროულად, შრომის თავისუფლება დაცვის ღირსი სიკეთეა სახელმწიფო ინტერესების პრიზმიდანაც, რამდენადაც შრომითი საქმიანობის პროდუქტი სახელმწიფოს განვითარებაზე აისახება (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2016 წლის 19 აპრილის №2/2/565 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები − ილია ლეჟავა და ლევან როსტომაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-35,36). ამგვარად, შრომის თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტია წარმოადგენს პიროვნების სოციალური ფუნქციონირების ერთ-ერთ მთავარ საფუძველს. იგი, შრომითი უნარების პრაქტიკული რეალიზების საფუძველზე, ერთი მხრივ, უზრუნველყოფს ადამიანის პიროვნულ თვითრეალიზაციას, მეორე მხრივ კი, შრომითი საქმიანობის შედეგის გათვალისწინებით, განაპირობებს ადამიანის პრაქტიკულად სასარგებლო დატვირთვას საზოგადოებაში.

მაშასადამე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკიდან გამომდინარე, საქართველოს კონსტიტუციის 26-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცული შრომის თავისუფლება გულისხმობს პირის შესაძლებლობას, აირჩიოს სამუშაო ადგილი, უზრუნველყოფილი იქნეს სამუშაო პროცესის ფარგლებში მისი უსაფრთხოების დაცვისა და ღირსეულ პირობებში პროფესიული საქმიანობის განხორციელების გარანტიებით და სხვა (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 11 თებერვლის №1/1/1505,1515,1516,1529 გადაწყვეტილება საქმეზე „პაატა დიასამიძე, გიორგი ჩიტიძე, ედუარდ მარიკაშვილი და ლიკა საჯაია საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-68). ამ თვალსაზრისით, შრომის თავისუფლების ძირითადი უფლების „მიზანია, უზრუნველყოს ადამიანის ღირსებასთან თავსებადი, მეტწილად მისი სურვილით არჩეული შრომითი პროცესი“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 15 დეკემბრის №3/5/1502,1503 გადაწყვეტილება საქმეზე „ზაურ შერმაზანაშვილი და თორნიკე ართქმელაძე საქართველოს პრეზიდენტის და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ“, II-98).

5.2 უფლების დაცული სფერო და ჩარევა სადავო ნორმებით

შრომის თავისუფლება თავისთავად იცავს ანაზრაურების უფლებასაც, ხოლო მინიმალური ხელფასი არის ის მიიმუმი, რომელიც შრომის უფლების ორგანული კანონის რეგულირების საგანს წარმოადგენს, რადგან შრომის უფლებისა და შრომის საგნის იმანენტური ნაწილია, შესაბამისად მინიმალური ხელფასის გამოთვლის წესის არ არსებობა პირდაპირ უპირისპირდება კონსტიტუცციის 26-ე მუხლის ძირითად იდეას. მით უფრო იმ პირობებში, როდესაც პრეზიდენტის სადავო აქტით დადგენილია 14 -ჯერ უფრო დაბალი მინიმალური ხელფასი ვიდრე ოფიციალურად დადგენილი საარსებო მინიმუმია, თავის მხრივ საარცებო მინიმუმიც არ არის სათანადო წესით დადგენილი და რეალობისგან საკმაოდ მკაფიოდ არის აცცდენილი, თუმცა ამის მიუხედავადაც კი ფაქტობრივად მინიმალური ხელფასი შრომის უფლების ნებისმიერი სუბიექტისთვის დამაცირებელია. საქართველოს კონსტიტუცციის 26-ე მუხლი ბუნებრივად იცავს ინდივიდის უფლებას ჰქონდეს სათანადო მოლოდინი და შესაძლებლობა მიიღოს მისი შრომის შესაფერისი ანაზღაურება. მათ შორის შრომის თავისუფლება იცავს სწორედ ამ სტაბილურ მოლოდინსაც, რათა უფლების სუბიექტმა სრულფასოვნად შეძლოს მისი უნარების რეალიზება.

განვითარებული ქვეყნების თანამედროვე გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ შრომითი ურთიერთობების კოლექტიურ-სახელშეკრულებო რეგულირება ეფექტიანად ხორციელდება, როგორც სახელმწიფი, ისე დარგობრივ, ტერიტორიულ-რეგიონულ და ფირმის დონეზე, რის საფუძველზეც ფორმდება გენერალური, დარგობრივი, ტერიტორიული და საფირმო კოლექტიური ხელშეკრულებები. მათი ყველა ძირითადი პირობა განისაზღვრება სოციალური პარტნიორების (სახელმწიფო ორგანოები, პროფკავშირები, დამსაქმებელთა და დასაქმებულთა გაერთიანებები) აქტიური მონაწილეობით და შემდეგ ეტაპზე საფუძვლად ედება კომპანიაში კონკრეტული შრომითი ხელშეკრულების პირობების განსაზღვრას, სადაც მნიშვნელოვანი ადგილი შრომის ანაზღაურებას უკავია. შესაბამისად, განვითარებულ ქვეყნებში ხელფასის რეგულირება ხორციელდება, კერძო სექტორში სოციალური პარტნიორობის გზით, რომელიც ითვალისწინებს რეგიონალური სატარიფო შეთანხმებებისა და კოლექტიური ხელშეკრულებების დადებას. ხოლო ზოგადად ხელფასის სახელმწიფო რეგულირება ხორციელდება შემდეგი მიმართულებით: ხელფასის გარანტირებული მინიმუმის (მინიმალური ხელფასი) დადგენა; ხელფასზე და სხვა შემოსავლებზე მტკიცე საგადასახადო პოლიტიკის შემუშავება; ფასების ზრდის, ინფლაციის პირობებში შემოსავლების კომპენსაცია-ინდექსაციის ან სხვა ღონისძიებათა სისტემის შემუშავება და რეალიზაცია, რომელიც უზრუნველყოფს ხელფასის რეალური შინაარსისა და როლის ამაღლებას; სახელმწიფო სექტორში ხელფასის პირდაპირი რეგულირება; პირდაპირი სახელმწიფო კონტროლისა და ზედამხედველობის შემოღება ხელფასის სრულ და დადგენილ ვადებში გადახდის თაობაზე, ხელფასის სრული სახელმწიფო გარანტიების რეალიზაციის თაობაზე. [20]

შრომის ანაზღაურების სფეროში სახელმწიფო რეგულირების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მიმართულებას მინიმალური ხელფასის განსაზღვრა წარმოადგენს. სწორედ ამიტომ, აღნიშნული პრობლემა განვითარებული ქვეყნების სამთავრობო და პროფკავშირული ორგანიზაციების მუდმივი ყურადღების ცენტრშია. შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციამ (შსო) არაერთხელ განიხილა და მიიღო კონვენციები და რეკომენდაციები დაქირავებულ მომუშავეთა შრომის ანაზღაურებაში მინიმალური გარანტიების შესახებ. ამ კუთხით ყველაზე სრულყოფილია შსო- ის N131-ე კონვენცია „მინიმალური ხელფასის დადგენის შესახებ განვითარებადი ქვეყნების გან- საკუთრებული მონაწილეობით“ (ilo.org), რომელიც ძალაში შევიდა 1972 წლის 29 აპრილიდან. კონვენცია ავალდებულებს შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრ სახელმწიფოებს შემოიღონ მინიმალური ხელფასის დადგენის სისტემა, რომელიც მოიცავს დაქირავებულ მომუშავეთა ყველა ჯგუფს, შრომის პირობებს და ეს საკითხები უნდა გადაწყდეს მეწარმეთა ორგანიზაციებისა და მშრომელთა დაინტერესებულ წარმომადგენლებთან შეთანხმებით. მინიმალური ხელფასის კონკრეტული სიდიდე ეროვნულ დონეზე დგინდება ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანოს მიერ. მინიმალური ხელფასი ცალკეულ დარგში ან რეგიონში დგინდება მეწარმეთა კავშირებსა და პროფკავშირების წარმომადგენლებს შორის გაფორმებულ ხელშეკრულებებში. პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია ჩვენი ქვეყნისათვის, რადგანაც აქ დღემდე არ არსებობს მინიმალური ხელფასის სახელმწიფო რეგულირების სრულყოფილი მექანიზმი და მისი განმსაზღვრელი საკანონმდებლო ბაზა. [21]

5.3 ჩარევის არაკონსტიტუციურობა

იმ პირობებში, როდესაც შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის (ILO)
„მინიმალური ხელფასის დადგენის კონვენცით“ (კონვენცით №131 (1970)) დადგენილია მინიმალური ხელფასის გამოთლის მინიმალური სტანდარტები, რომელიც კონვენციაში იქნა გათვალისწინებული, ბუნებრივია საქართველოს ორგანულ კაონში შრომის კოდექსში იმთავითვე უნდა იყოს გაწერილი ის მინიმუმი, რაც კონვეცციითა გათვალისწინებული, სხვა მხრივ სახელმწიფო ხელყოფს მის არათუ პოზიტიურ ვალდებულებას, არამედ ნეგატიურ ვალდებულებასაც, რომლითაც შრომა არ უნდა იქცეს ინდივიდის ნების საპირისპიროს იძულებად. მინიმალური ხელფასის წესის განუსაზღვრელობა და ფაქტიურად მინიმალური ხელფასის ოდენობის არ განსაზღვრაც ორივე დასაქმებულებს აყენებს ექსპლუატაციის მძიმე რისკისა და რეალობის წინაშე, რადგან იმ პირობებში, როდესაც შრომით სამართლებრივი ურთიერთობის სუსტი მხარე, დასაქმებული არ არის დაცული კონვენციური მიზერითა კი, ბუნებრივია სისტემურად ხდება შრომის უფლების ხელყოფა.

ამგვარი დერეგულირება დასაქმებულს აიძულებს დათანხმდეს ყველააირ პირობას და ამ შემთხვევაში მას ერთმევა შესაძლებლობა რაიმე რრალური ბერკეტი ჰქოდეს რათა მისი შრომა დარჩეს მისსავე თავისუფლებად და არ გადაიქცეს დამსაქმებლის ბერკეტად მისი სურვილისა და თვითნებობის შესაბამისად გაანაწილოს ის დოვლათი დდა სარგებელი რომლის მონაწილეობაში მიშვნელოვანი წვლილი, სწორედ დასაქმებულის მიერ არის შეტანილი.

შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცციის კონვენცია №131 ავალდებულებს სახელმწიფოს, შექმნას მინიმალური ხელფასის დადგენის სისტემა და ამ პროცესში აუცილებლად გაითვალისწინოს გარკვეული კრიტერიუმები. კონვენციის მე-3 მუხლის მიხედვით

მინიმალური ხელფასის განსაზღვრისას გათვალისწინებული უნდა იყოს:

· მუშაკისა და მისი ოჯახის საჭიროებები;

– ცხოვრების მინიმალური დონე(სააარსებო მინიმუმი)

– საკვები, საცხოვრებელი, განათლება, ჯანმრთელობა

– სოციალური დაცვის არსებული დონე

· ეკონომიკური ფაქტორები, მათ შორის:

– ეკონომიკური განვითარების დონე

– პროდუქტიულობა

– დასაქმების დონე

ILO რეკომენდაცია №135 რეკომენდაცია აკონკრეტებს კონვენცია №131-ს და აძლიერებს მის შინაარსს. აღნიშნულ დოკუმენტში ხაზგასმულია, რომ:

მინიმალური ხელფასი უნდა იყოს რეალისტური და ეფექტიანი, აუცილებელია სოციალური პარტნიორების მონაწილეობა (პროფკავშირები, დამსაქმებლები) ხელფასი უნდა გადაიხედოს რეგულარულად, ინფლაციისა და ცხოვრების ღირებულების მიხედვით.

ბუნრბირვია შრომის თავისუფლების შეზღუდვას შეიძლება გააჩნდეს რაიმე გამართლება, თუ კი აღნიშნული შეზღუდვა დააკმაყოფილებს თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს. თუმცა რეალურად იმ პირობებში როდესაც კონვენციურ მინიმუმსაც ვერ აკმაყოფილებს კანონმდებლობა ამგვარ ცარევას ვერ ექნება ვერცც ლეგიტიმური მიზანი და ვერც რაიმე სახის კონსტიტუციურ სამართლებრივი გამართლება.

ყოველივე ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე სადავო ნორმები და მათი შესაბამისი ნორმატიული შინაარსები არაკონსტიტუციურად უნდა იქნეს ცნობილი.

[1] ILO, Minimum Wage Fixing Convention, 1970 (No. 131); ILO, Minimum Wage Policy Guide; European Social Charter, Art. 4.;

[2] < https://www.rs.ge/statistics >

[3] გაეროს ეკონომიკურ, სოციალურ და კულტურულ უფლებათა შესახებ კომიტეტის ზოგადი კომენტარი N3: მონაწილე სახელმწიფოების ვალდებულებების ხასიათი, პარაგრაფი 10:

< https://www.refworld.org/pdfid/4538838e10.pdf >;

[4] Tadeg, Mesenbet Assefa. “Defining the Minimum Core Obligations - Conundrums in International Human

Rights Law and Lessons from the Constitutional Court of South Africa”. Mekelle University Law Journal Vol

1 No1. August 2010

[5] < https://www.refworld.org/pdfid/4538838e10.pdf >;

[6] Young, Katharine G. “The Minimum Core of Economic and Social Rights: A Concept in Search of Content”. The Yale Journal of International Law. Vol. 33: 113. 2008. p. 126

[7] < https://constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=17236 >;

[8] < https://www.constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=1011 >;

[9] < https://www.constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=960 >

[10] < https://shroma.ge/living-wage/ >;

[11] < https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/791/saarsebo-minimumi >;

[12] სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტი, 4§1 მუხლის განმარტება: < https://hudoc.esc.coe.int/eng#{%22sort%22:[%22ESCPublicationDate%20Descending%22],%22ESCDcIdent ifier%22:[%222010_163_02/Ob/EN%22]} >;

[13] სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტი, განმარტებითი განცხადება 4§1 მუხლთან დაკავშირებით, დასკვნითი მოსაზრებები XIV-2 (1998): Conclusions XIV-2 - Statement of interpretation - Article 4-1 (coe.int)

[14] სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტი, 2022 წლის დასკვნითი მოსაზრებები, პორტუგალია, გვ. 13-14:

< https://rm.coe.int/conclusions-2022-portugal-e/1680aa9872 >.

[15]სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტის პრეცედენტული სამართლის დაიჯესტი, 2022 წლის ივნისი, გვ. 73

< https://rm.coe.int/digest-ecsr-prems-106522-web-en/1680a95dbd >;

[16] სოციალურ უფლებათა ევროპული კომიტეტის დასკვნითი მოსაზრებები, 2022, ალბანეთი - მუხლი 4 (1): < https://socialjustice.org.ge/uploads/products/pdf/მინიმალური_ხელფასი_1703149090.pdf?utm_source=chatgpt.com >;

[17] < https://constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=1564 >;

[18] < https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/478495/1/Dziritadi_Uflebebi_Komentari_2023.pdf >;

[19] < https://socialjustice.org.ge/uploads/products/pdf/მინიმალური_ხელფასი_1703149090.pdf?utm_source=chatgpt.com >;

[20] < https://constcourt.ge/ka/judicial-acts?legal=19120 >;

[21] < https://dspace.tsu.ge/server/api/core/bitstreams/c44286b6-5d7e-4568-a310-62abff73e95a/content >

6. კონსტიტუციური სარჩელით/წარდგინებით დაყენებული შუამდგომლობები

შუამდგომლობა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების თაობაზე: არა

შუამდგომლობა პერსონალური მონაცემების დაფარვაზე: არა

შუამდგომლობა მოწმის/ექსპერტის/სპეციალისტის მოწვევაზე: არა

შუამდგომლობა/მოთხოვნა საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის თაობაზე: არა

კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა სახის შუამდგომლობა: არა