თქვენ არ ეცნობით სასამართლოს მეგობრის სააპლიკაციო ფორმის სრულ ვერსიას. სრული ვერსიის სანახავად, გთხოვთ, ვერტიკალური მენიუდან ჩამოტვირთოთ მიმაგრებული დოკუმენტი

1. საქმე/საქმეები რომლებთან დაკავშირებითაც სასამართლოს მეგობრის წერილობითი მოსაზრებაა შემოტანილი

საქმე # N1979, საქართველოს პარლამენტის წევრების (სულ 88 წევრი) კონსტიტუციური სარჩელი პოლიტიკური პარტიების („ერთიანობა - ნაციონალური მოძრაობა“, „კოალიცია ცვლილებისთვის გვარამია მელია გირჩი დროა“, „ძლიერი საქართველო - ლელო, ხალხისთვის, თავისუფლებისთვის!“, "ფედერალისტური პარტია“, "გახარია საქართველოსთვის") საქმიანობის კონსტიტუციურობისა და აკრძალვის საკითხზე

2. სასამართლოს მეგობრის მოსაზრება

პოლიტიკური პარტიის თავისუფლება და მისი ინსტიტუციური მნიშვნელობა დემოკრატიულ სახელმწიფოში

საქართველოს კონსტიტუციის მე-3 მუხლის თანახმად, საქართველო დემოკრატიული რესპუბლიკაა, სახელმწიფო ხელისუფლების წყაროა ხალხი, ხოლო პოლიტიკური პარტიები მონაწილეობენ ხალხის პოლიტიკური ნების ჩამოყალიბებასა და განხორციელებაში. აღნიშნული კონსტიტუციური მოწესრიგება პოლიტიკურ პარტიებს განსაკუთრებულ სტატუსს ანიჭებს: ისინი არა მხოლოდ მოქალაქეთა გაერთიანების თავისუფლების განხორციელების ფორმას, არამედ წარმომადგენლობითი დემოკრატიისა და პოლიტიკური პლურალიზმის ინსტიტუციურ საფუძველსაც წარმოადგენენ.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2022 წლის 21 აპრილის №3/2/1277 გადაწყვეტილებაში, საქმეზე „გიორგი ლაბაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, განმარტა, რომ პოლიტიკური პარტიები დემოკრატიული მმართველობის სრულფასოვანი ფუნქციონირებისათვის არსებითი მნიშვნელობის მქონე გაერთიანებებია. სასამართლოს შეფასებით, მათი არსებობა და საქმიანობა ემსახურება არა მხოლოდ თავად პოლიტიკური პარტიებისა და მათი ამომრჩევლების ინტერესებს, არამედ დემოკრატიული მმართველობის ზოგად საჯარო ინტერესსაც. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული გადაწყვეტილება შეეხებოდა პოლიტიკური პარტიის რეგისტრაციისათვის კანონით დადგენილი მოთხოვნის კონსტიტუციურობას, მასში განვითარებული განმარტებები მნიშვნელოვანია პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების ინსტიტუციური შინაარსის განსაზღვრისათვის.

პოლიტიკური პარტიის თავისუფლებას, შესაბამისად, გააჩნია ორი ურთიერთდაკავშირებული განზომილება: ინდივიდუალური, როგორც საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებული პარტიის შექმნისა და მის საქმიანობაში მონაწილეობის უფლება, და ინსტიტუციური, როგორც დემოკრატიული პოლიტიკური კონკურენციისა და ხალხის პოლიტიკური ნების თავისუფალი ფორმირების წინაპირობა. ამ ორმაგი ბუნების გათვალისწინებით, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა ვერ განიხილება მხოლოდ კონკრეტული იურიდიული პირის სამართლებრივი არსებობის შეწყვეტად. იგი შეიძლება შეეხოს პარტიის წევრებისა და მხარდამჭერების პოლიტიკურ უფლებებს, ამომრჩეველთა წარმომადგენლობას და პოლიტიკური პლურალიზმის განხორციელებას. სწორედ ამიტომ, მისი კონსტიტუციურობის შეფასება მოითხოვს განსაკუთრებულ სამართლებრივ სიზუსტეს.

ამასთან, პოლიტიკური პარტიის თავისუფლება არ არის აბსოლუტური. დემოკრატიულ სახელმწიფოს გააჩნია უფლებამოსილება, დაიცვას საკუთარი კონსტიტუციური წესრიგი ისეთი პოლიტიკური საქმიანობისაგან, რომელიც უშუალოდ ემუქრება მის ფუნდამენტურ საფუძვლებს. თუმცა ამ უფლებამოსილების განხორციელება დასაშვებია მხოლოდ კონსტიტუციით განსაზღვრულ მატერიალურ და საპროცესო ფარგლებში. სხვაგვარი მიდგომა შექმნიდა საფრთხეს, რომ დემოკრატიული წესრიგის დაცვის მიზნით გამოყენებული ღონისძიება თავად იქცეოდა პოლიტიკური პლურალიზმის გაუმართლებელი შეზღუდვის საშუალებად.

2. კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტის ამომწურავი ხასიათი

საქართველოს კონსტიტუციის 22-ე მუხლი ადგენს გაერთიანების თავისუფლების ზოგად გარანტიას, ხოლო 23-ე მუხლი სპეციალურად აწესრიგებს პოლიტიკური პარტიის შექმნისა და საქმიანობის თავისუფლებას.

კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი განსაზღვრავს პოლიტიკური პარტიის შექმნისა და საქმიანობის დაუშვებლობის მატერიალურ საფუძვლებს. მათ შორისაა საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფისა და ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის მიზნები. ნორმა ასევე ითვალისწინებს ომის ან ძალადობის პროპაგანდასა და სხვადასხვა ნიშნით შუღლის გაღვივებასთან დაკავშირებულ აკრძალვებს, აგრეთვე ტერიტორიული ნიშნით პარტიის შექმნის დაუშვებლობას. ამავე მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა შესაძლებელია მხოლოდ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ორგანული კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. აღნიშნული ნორმების სისტემური განმარტებით, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სამართლებრივი რეჟიმი ემყარება სამ ურთიერთდაკავშირებულ ელემენტს: პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების კონსტიტუციურ გარანტიას, აკრძალვის კონკრეტულ მატერიალურ საფუძველს და სასამართლო კონტროლის განსაკუთრებულ წესს.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ №3/2/1277 გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი ამომწურავად ჩამოთვლის პოლიტიკური პარტიის შექმნისა და საქმიანობის დაუშვებლობის საფუძვლებს. სასამართლომ აგრეთვე განმარტა, რომ პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის გადაწყვეტილების მიღება მხოლოდ საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენციაა, რაც პოლიტიკური პარტიების განსაკუთრებული კონსტიტუციური სტატუსიდან გამომდინარეობს და მათი საქმიანობის შინაარსობრივი რეგულირებისას სახელმწიფოს მხრიდან განსაკუთრებით ცხადი და არაორაზროვანი სტანდარტების გამოყენებას მოითხოვს. კონსტიტუციის სხვა ნორმებსა და ფუძემდებლურ პრინციპებს, მათ შორის დემოკრატიის, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და ადამიანის უფლებათა დაცვის პრინციპებს, შესაძლებელია ჰქონდეს მნიშვნელოვანი განმარტებითი ფუნქცია. თუმცა მათი გამოყენება არ უნდა იქცეს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის ისეთი დამოუკიდებელი საფუძვლების შექმნის საშუალებად, რომლებიც კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით არ არის გათვალისწინებული.

ეს გამიჯვნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ადამიანის უფლებათა დარღვევების სამართლებრივი შეფასებისას. სახელმწიფო ორგანოს ან თანამდებობის პირის მიერ ადამიანის უფლებების მძიმე, მათ შორის სისტემური დარღვევა, შეიძლება წარმოშობდეს ინდივიდუალურ, სახელმწიფოებრივ ან სხვა სახის სამართლებრივ პასუხისმგებლობას. ასეთი დარღვევები შესაძლოა პოლიტიკური ორგანიზაციის რეალური მიზნების შეფასებისთვისაც იყოს რელევანტური. თუმცა მათი არსებობა თავისთავად არ ადგენს პოლიტიკური პარტიის მიერ კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან სხვა კონსტიტუციურად აკრძალული მიზნის არსებობას.

ამდენად, ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს კონსტიტუციური წესრიგის შემადგენელი კონკრეტული ღირებულების დარღვევა და პოლიტიკური პარტიისათვის კონსტიტუციის 23-ე მუხლით აკრძალული მიზნის მიკუთვნება. ამ უკანასკნელის დასადგენად აუცილებელია შესაბამისი ფაქტობრივი გარემოების სპეციალურ კონსტიტუციურ საფუძველთან დამოუკიდებელი დაკავშირება.

3. აკრძალვის მატერიალური საფუძვლების დამოუკიდებელი სამართლებრივი შინაარსი

3.1. კონსტიტუციური წყობილების დამხობა ან ძალადობით შეცვლა

საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული ერთ-ერთი მატერიალური საფუძველია პოლიტიკური პარტიის მიზანი, დაამხოს ან ძალადობით შეცვალოს საქართველოს კონსტიტუციური წყობილება.

კონსტიტუციური წყობილება წარმოადგენს სახელმწიფოს ორგანიზებისა და ფუნქციონირების ფუძემდებლურ ნორმატიულ წესრიგს, რომელიც ეფუძნება დემოკრატიული რესპუბლიკის, ხალხის სუვერენიტეტის, ხელისუფლების დანაწილების, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვის პრინციპებს. ამასთან, კონსტიტუციური წყობილება არ არის იდენტური მოქმედი პოლიტიკური ხელისუფლების, კონკრეტული საპარლამენტო უმრავლესობის ან მთავრობის შემადგენლობისა. დემოკრატიული კონსტიტუციური წესრიგის არსებითი მახასიათებელია ხელისუფლების მშვიდობიანი და სამართლებრივი გზით შეცვლის შესაძლებლობა.

შესაბამისად, პოლიტიკური პარტიის მიერ მოქმედი ხელისუფლების შეცვლის, სახელმწიფო პოლიტიკის გადასინჯვის ან კონსტიტუციური მოწყობის რეფორმირების მოთხოვნა თავისთავად ვერ გაიგივდება კონსტიტუციური წყობილების დამხობის მიზანთან. საქართველოს კონსტიტუცია თავად ითვალისწინებს კონსტიტუციის გადასინჯვის სამართლებრივ მექანიზმს, რაც ადასტურებს კონსტიტუციურ წესრიგში ცვლილების შესაძლებლობის არსებობას.

ამავე დროს, კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტში გამოყენებული ფორმულირება, „დამხობა ან ძალადობით შეცვლა“, მოითხოვს ტექსტობრივ, სისტემურ და მიზნობრივ განმარტებას. კერძოდ, აუცილებელია განისაზღვროს, რა მნიშვნელობა აქვს შესაბამისი პოლიტიკური მიზნის შინაარსს, მისი განხორციელებისათვის განზრახულ ან გამოყენებულ საშუალებებსა და ორგანიზაციის ფაქტობრივ საქმიანობას.

დემოკრატიული ცვლილების მოთხოვნა და კონსტიტუციური წესრიგის გაუქმებისკენ მიმართული საქმიანობა განსხვავებული სამართლებრივი კატეგორიებია. მათი გამიჯვნა ვერ დაეფუძნება მხოლოდ პოლიტიკური განცხადების ფორმალურ შინაარსს; აუცილებელია მისი კონკრეტული მიზნის, საშუალებებისა და ფაქტობრივი კონტექსტის შეფასება.

3.2. ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფა

საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფა კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული დამოუკიდებელი მატერიალური საფუძველია. მისი განმარტება უნდა განხორციელდეს კონსტიტუციის პირველი მუხლით აღიარებულ სახელმწიფო სუვერენიტეტთან კავშირში.

საქართველოს დამოუკიდებლობა გულისხმობს სახელმწიფოს სუვერენულ არსებობასა და უფლებამოსილებას, კონსტიტუციური წესრიგისა და საერთაშორისო სამართლის ფარგლებში დამოუკიდებლად განსაზღვროს და განახორციელოს სახელმწიფო პოლიტიკა. ამასთან, დამოუკიდებლობის ხელყოფის კონსტიტუციური მიზანი უნდა გაიმიჯნოს კონკრეტული ხელისუფლების საგარეოპოლიტიკური გადაწყვეტილებების კრიტიკისაგან, საერთაშორისო თანამშრომლობის განსხვავებული მოდელის მხარდაჭერისა და საგარეოპოლიტიკური კურსის შეცვლის მოთხოვნისაგან.

დემოკრატიულ საზოგადოებაში საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკა პოლიტიკური დისკუსიისა და კონკურენციის საგანია. განსხვავებული შეხედულებები საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობის, ეკონომიკური სანქციების, საერთაშორისო ვალდებულებებისა თუ საგარეოპოლიტიკური პრიორიტეტების შესახებ თავისთავად არ ადგენს ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფის მიზანს. შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის გამოსაყენებლად აუცილებელია კონკრეტულად დადგინდეს, რაში გამოიხატება საქართველოს სუვერენული სახელმწიფოებრიობის ხელყოფისაკენ მიმართული მიზანი და რა ფაქტობრივი გარემოებები ადასტურებს ამ მიზნის კონკრეტული პოლიტიკური პარტიისათვის მიკუთვნებას.

3.3. ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა

საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის მიზანიც დამოუკიდებელი კონსტიტუციური საფუძველია, რომლის განმარტება უნდა დაეფუძნოს კონსტიტუციის პირველ მუხლში განმტკიცებულ საქართველოს ერთიანობისა და განუყოფლობის პრინციპებს. ამ საფუძვლის შეფასებისას აუცილებელია ერთმანეთისაგან გაიმიჯნოს ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევისკენ მიმართული პოლიტიკური მიზანი, ტერიტორიული კონფლიქტების გადაწყვეტის შესახებ განსხვავებული პოლიტიკური ხედვები და შესაბამის სფეროში სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მიღებული გადაწყვეტილებების სამართლებრივი თუ პოლიტიკური კრიტიკა.

კონკრეტული სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილების შედეგად არასასურველი ან საზიანო შედეგის დადგომა თავისთავად არ ადგენს, რომ ამ გადაწყვეტილების მიმღები პირის პოლიტიკურ პარტიას ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის მიზანი გააჩნდა. ასეთი დასკვნა მოითხოვს შესაბამისი ქმედების მიზნის, ფაქტობრივი გარემოებების, მისი ავტორის სამართლებრივი სტატუსისა და კონკრეტულ პოლიტიკურ ორგანიზაციასთან ინსტიტუციური კავშირის გამოკვლევას.

კონსტიტუციური წყობილების დამხობა ან ძალადობით შეცვლა, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფა და ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა შეიძლება ფაქტობრივად ურთიერთდაკავშირებული იყოს, თუმცა მათ დამოუკიდებელი მატერიალური შინაარსი აქვთ. შესაბამისად, ერთი საფუძვლისათვის რელევანტური გარემოების არსებობა ავტომატურად ვერ ჩაანაცვლებს მეორე საფუძვლის შემადგენელი ელემენტების დადგენას.

4. პოლიტიკური ხელისუფლების ლეგიტიმურობა და პოლიტიკური გამოხატვის თავისუფლება

პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სამართლებრივი შეფასებისას დამოუკიდებელ მნიშვნელობას იძენს სახელმწიფო ორგანოს სამართლებრივი უფლებამოსილების, მისი პოლიტიკური ლეგიტიმურობისა და კონსტიტუციური წყობილების ურთიერთმიმართება. სახელმწიფო ორგანოს სამართლებრივი უფლებამოსილება განისაზღვრება კონსტიტუციისა და კანონმდებლობის საფუძველზე. პოლიტიკური ლეგიტიმურობა კი უკავშირდება საზოგადოებრივი ნდობის, პოლიტიკური მანდატისა და ხელისუფლების განხორციელების დემოკრატიული საფუძვლების შეფასებას.

აღნიშნული კატეგორიები ერთმანეთთან დაკავშირებულია, მაგრამ იდენტური არ არის.

პოლიტიკური პარტიის მიერ არჩევნების შედეგების სადავოდ ქცევა, მოქმედი ხელისუფლების ლეგიტიმურობის კრიტიკა, ხელახალი არჩევნების მოთხოვნა ან საპარლამენტო საქმიანობაში მონაწილეობის შესახებ განსხვავებული პოლიტიკური გადაწყვეტილების მიღება შეიძლება წარმოადგენდეს პოლიტიკური გამოხატვისა და მონაწილეობის თავისუფლების განხორციელებას. ამგვარი ქმედებების კონსტიტუციის 23-ე მუხლით აკრძალულ მიზნად კვალიფიკაცია ვერ დაეფუძნება მხოლოდ იმას, რომ პოლიტიკური ორგანიზაცია არ იზიარებს მოქმედი ხელისუფლების სამართლებრივ ან პოლიტიკურ შეფასებას.

ამასთან, პოლიტიკური გამოხატვის თავისუფლება არ გამორიცხავს კონკრეტული უკანონო ქმედების სამართლებრივ პასუხისმგებლობას, თუ იგი სცდება დაცული პოლიტიკური საქმიანობის ფარგლებს. შესაბამისად, სამართლებრივ შეფასებაში ერთმანეთისაგან უნდა გაიმიჯნოს პოლიტიკური ლეგიტიმურობის უარყოფა, კონკრეტული სამართალდარღვევა და კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლისაკენ მიმართული ორგანიზაციული მიზანი. ამ გამიჯვნის საფუძველია საქართველოს კონსტიტუციის მე-17 და 23-ე მუხლების სისტემური განმარტება, დემოკრატიისა და პოლიტიკური პლურალიზმის ფუძემდებლურ პრინციპებთან კავშირში.

5. პოლიტიკური პარტიის ინსტიტუციური პასუხისმგებლობა და ისტორიული საქმიანობის მნიშვნელობა

პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საკითხში ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს ინდივიდუალური, სახელმწიფოებრივი და პარტიული პასუხისმგებლობის გამიჯვნა.

პოლიტიკური პარტიის წევრის ინდივიდუალური ქმედება, სახელმწიფო თანამდებობის პირის მიერ საჯაროსამართლებრივი უფლებამოსილების განხორციელება და პოლიტიკური პარტიის ინსტიტუციური საქმიანობა განსხვავებული სამართლებრივი კატეგორიებია.

სახელმწიფო თანამდებობის პირის მიერ ჩადენილი დარღვევა შეიძლება წარმოშობდეს ინდივიდუალურ ან სახელმწიფოებრივ პასუხისმგებლობას. თუმცა შესაბამისი პირის პარტიული კუთვნილება თავისთავად არ ნიშნავს, რომ მისი ნებისმიერი ქმედება პოლიტიკური პარტიის მიზნის ან ორგანიზაციული ნების გამოხატულებაა. ამავე დროს, პოლიტიკური და სახელმწიფოებრივი საქმიანობის ფაქტობრივი ურთიერთკავშირი გარკვეულ გარემოებებში შეიძლება სამართლებრივად რელევანტური იყოს. ამიტომ პარტიისათვის ქმედების მიკუთვნა არ უნდა ეფუძნებოდეს არც ავტომატურ გაიგივებას და არც ფორმალურ გამორიცხვას.

შესაბამისი შეფასებისას მნიშვნელობა შეიძლება ჰქონდეს პირის ორგანიზაციულ სტატუსს, პარტიის უფლებამოსილი ორგანოების გადაწყვეტილებებს, ოფიციალურ პროგრამას, ქმედების ფაქტობრივ მხარდაჭერას, მის განმეორებითობასა და პარტიის საქმიანობის საერთო მიმართულებასთან კავშირს. აღნიშნული გარემოებები წარმოადგენს შეფასების შესაძლო ფაქტორებს და არა კანონმდებლობით დადგენილ ამომწურავ ტესტს. დამოუკიდებელ შეფასებას მოითხოვს ისტორიული საქმიანობის მნიშვნელობაც. მრავალი წლის წინ განხორციელებული ქმედება შეიძლება რელევანტური იყოს პარტიის მიზნებისა და საქმიანობის უწყვეტობის დასადგენად, თუმცა მისი არსებობა თავისთავად არ წყვეტს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის დღევანდელ კონსტიტუციურ წინაპირობებს.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, ერთმანეთისაგან გაიმიჯნოს ინდივიდუალური პოლიტიკური ბიოგრაფიის უწყვეტობა, იდეოლოგიური მსგავსება და კონკრეტული პოლიტიკური ორგანიზაციის ინსტიტუციური მემკვიდრეობა. ანალოგიური მიდგომა უნდა იქნეს გამოყენებული პოლიტიკური პარტიების თანამშრომლობის შეფასებისას. საარჩევნო კოალიცია, საერთო კანდიდატის მხარდაჭერა, პოლიტიკური შეთანხმება ან ერთობლივი განცხადება თავისთავად არ გულისხმობს მონაწილე ორგანიზაციების სამართლებრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვას ან მათი პასუხისმგებლობის გაერთიანებას.

შესაბამისად, პოლიტიკური თანამშრომლობა და ფაქტობრივი ორგანიზაციული ერთიანობა დამოუკიდებელ დასაბუთებას მოითხოვს. რამდენიმე პოლიტიკური პარტიის მიმართ ერთდროულად აკრძალვის მოთხოვნის არსებობა ვერ შეცვლის თითოეული პარტიისათვის შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის ინდივიდუალურად დადგენის აუცილებლობას.

6. აკრძალვის განსაკუთრებული ხასიათი და სასამართლო დასაბუთების სტანდარტი

საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-4 პუნქტის თანახმად, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა შესაძლებელია მხოლოდ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით. აღნიშნული ექსკლუზიური კომპეტენცია ასახავს პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების განსაკუთრებულ კონსტიტუციურ მნიშვნელობას და მისი აკრძალვის მძიმე სამართლებრივ შედეგებს.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს №3/2/1277 გადაწყვეტილებაში განვითარებული განმარტებები ადასტურებს, რომ პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის შინაარსობრივი შეზღუდვის საფუძვლები კონსტიტუციურად მკაცრად არის განსაზღვრული. ამასთან, აღნიშნული გადაწყვეტილებით არ ჩამოყალიბებულა პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის წარმოებისათვის მტკიცების დამოუკიდებელი სტანდარტი. წინამდებარე მოსაზრებაში შემოთავაზებული სამეტაპიანი ანალიზი, ფაქტობრივი გარემოების დადგენა, მისი კონკრეტული პოლიტიკური პარტიისათვის მიკუთვნება და კონსტიტუციურ-სამართლებრივი კვალიფიკაცია წარმოადგენს სასამართლოს მეგობრის მიერ შემოთავაზებულ მეთოდოლოგიურ ჩარჩოს, რომელიც ემსახურება აკრძალვის კონსტიტუციური წინაპირობების თანმიმდევრულ შეფასებას.

აღნიშნული განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც აკრძალვის მოთხოვნა ეფუძნება სხვა სასამართლოების გადაწყვეტილებებს, სახელმწიფო ორგანოების დასკვნებს ან ისტორიულად დადგენილ დარღვევებს. მაგალითად, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის დადგენა შეიძლება შეიცავდეს მნიშვნელოვან ფაქტობრივ და სამართლებრივ შეფასებებს. თუმცა სახელმწიფოს საერთაშორისო პასუხისმგებლობა და კონკრეტული პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის კონსტიტუციური საფუძველი ერთმანეთისაგან განსხვავებული სამართლებრივი საკითხებია.

ამგვარი მტკიცებულებების გამოყენება მოითხოვს მათი პარტიისათვის მიკუთვნებისა და კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გათვალისწინებულ კონკრეტულ საფუძველთან კავშირის დამოუკიდებელ გამოკვლევას. ამასთან, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის წარმოება არ წარმოადგენს სისხლისსამართლებრივ პროცესს. შესაბამისად, სისხლისსამართლებრივი მტკიცების სტანდარტის ავტომატური გავრცელება კონსტიტუციურ სამართალწარმოებაზე სათანადო სამართლებრივი დასაბუთების გარეშე გაუმართლებელი იქნებოდა. თუმცა აკრძალვის განსაკუთრებული სიმძიმე მოითხოვს მტკიცებულებების სანდოობის, საკმარისობისა და სასამართლო დასაბუთების მკაფიო სტანდარტების დაცვას.

ამრიგად, საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის განმარტებიდან გამომდინარეობს, რომ პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ზოგად პოლიტიკურ შეფასებებს, ისტორიულ ასოციაციებს ან ცალკეული პირების ქმედებათა ერთობლიობას, თუ დამოუკიდებლად არ დადგინდა შესაბამისი ფაქტობრივი გარემოებების კონკრეტული პარტიისათვის მიკუთვნება და კონსტიტუციურად აკრძალული მიზნის ან საქმიანობის არსებობა.

II. პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საერთაშორისო და შედარებით-სამართლებრივი სტანდარტები

1. პოლიტიკური პლურალიზმი და გაერთიანების თავისუფლება ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის სისტემაში

ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-11 მუხლი უზრუნველყოფს გაერთიანების თავისუფლებას, რომელიც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად სრულად ვრცელდება პოლიტიკურ პარტიებზეც. აღნიშნული ნორმის მე-2 პუნქტი უშვებს გაერთიანების თავისუფლებაში ჩარევას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი გათვალისწინებულია კანონით, ემსახურება ლეგიტიმურ მიზანს და აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში.

პოლიტიკური პარტიის განსაკუთრებული როლის გათვალისწინებით, მის თავისუფლებაში ჩარევა ექვემდებარება მკაცრ შეფასებას.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 1998 წლის 30 იანვრის გადაწყვეტილებაში United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey (№19392/92) ხაზგასმულია პოლიტიკური პარტიების არსებითი როლი დემოკრატიის ფუნქციონირებასა და პოლიტიკური პლურალიზმის უზრუნველყოფაში (§§24–25). სასამართლომ განმარტა, რომ კონვენციის მე-11 მუხლით გათვალისწინებული გამონაკლისები პოლიტიკური პარტიების მიმართ მკაცრად უნდა განიმარტოს, ხოლო მათი თავისუფლების შეზღუდვა საჭიროებს დამაჯერებელ და განსაკუთრებული მნიშვნელობის მიზეზებს. სახელმწიფოს შეფასების თავისუფლება ამ სფეროში შეზღუდულია (§46). აღნიშნული მიდგომა განვითარებულია Socialist Party and Others v. Turkey (1998) და Freedom and Democracy Party (ÖZDEP) v. Turkey (1999) საქმეებში, რომლებშიც სასამართლომ განმარტა, რომ დემოკრატიული საზოგადოება უნდა იძლეოდეს განსხვავებული პოლიტიკური პროგრამების საჯაროდ შეთავაზებისა და განხილვის შესაძლებლობას, მაშინაც კი, როდესაც ეს პროგრამები მოქმედი სახელმწიფოებრივი მოწყობის მნიშვნელოვან ცვლილებებს გულისხმობს.

ევროპულმა სასამართლომ ერთმანეთისაგან გამიჯნა სახელმწიფოს არსებული პოლიტიკური ან კონსტიტუციური სტრუქტურის შეცვლის მოთხოვნა და დემოკრატიული წესრიგის უარყოფა. მსგავსი მიდგომაა განვითარებული საქმეში Yazar, Karataş, Aksoy and the People's Labour Party (HEP) v. Turkey (2002), რომელშიც სასამართლომ აღნიშნა, რომ პოლიტიკური იდეის მხარდაჭერა თავისთავად არ ნიშნავს იმავე იდეის ძალადობრივი გზით განხორციელების მხარდაჭერას.

HADEP and Demir v. Turkey (2010) საქმეში კი მკაფიოდ იქნა გამიჯნული მთავრობის უსაფრთხოების პოლიტიკის მკვეთრი კრიტიკა და შეიარაღებული ორგანიზაციის საქმიანობის მხარდაჭერა. შესაბამისად, ევროპული კონვენციის სისტემაში პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის აკრძალვა ვერ გამართლდება მხოლოდ მისი პროგრამის რადიკალური ხასიათით, სახელმწიფოს მოქმედი პოლიტიკისადმი წინააღმდეგობით ან კონსტიტუციური რეფორმების მოთხოვნით. სამართლებრივი შეფასების საგანს წარმოადგენს შესაბამისი პოლიტიკური მიზნის შინაარსი, მისი განხორციელების საშუალებები და დემოკრატიული წესრიგისათვის შექმნილი საფრთხის კონკრეტული ხასიათი.

2. დემოკრატიის პრევენციული დაცვა და Refah Partisi-ის გადაწყვეტილებით ჩამოყალიბებული კრიტერიუმები

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატის 2003 წლის 13 თებერვლის გადაწყვეტილება Refah Partisi (the Welfare Party) and Others v. Turkey (№41340/98 და სხვა) პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის დასაშვებობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პრეცედენტს წარმოადგენს. აღნიშნულ საქმეში სასამართლომ კონვენციის მე-11 მუხლის დარღვევა არ დაადგინა. თუმცა გადაწყვეტილების არსებითი მნიშვნელობა მდგომარეობს არა პოლიტიკური პარტიის დაშლის ზოგადი შესაძლებლობის აღიარებაში, არამედ იმ კონკრეტული წინაპირობების განსაზღვრაში, რომლებიც ამგვარ ჩარევას დემოკრატიულ საზოგადოებაში აუცილებელ ღონისძიებად აქცევს. გადაწყვეტილების 98-ე პარაგრაფში სასამართლომ განმარტა, რომ პოლიტიკური პარტია უფლებამოსილია მოითხოვოს სახელმწიფოს კანონმდებლობისა და კონსტიტუციური სტრუქტურების ცვლილება ორი პირობის დაცვით: მიზნის მისაღწევად გამოყენებული საშუალებები უნდა იყოს კანონიერი და დემოკრატიული, ხოლო შემოთავაზებული ცვლილება თავსებადი უნდა იყოს დემოკრატიის ფუნდამენტურ პრინციპებთან. გადაწყვეტილების 102-ე პარაგრაფის თანახმად, სახელმწიფოს არ ევალება დაელოდოს დემოკრატიის წინააღმდეგ მიმართული პოლიტიკური პროგრამის ფაქტობრივ განხორციელებას, თუ შესაბამისი საფრთხე უკვე სათანადოდ არის დადასტურებული. თუმცა პრევენციული დაცვის შესაძლებლობა არ ნიშნავს, რომ პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა შეიძლება დაეფუძნოს მხოლოდ აბსტრაქტულ ან ჰიპოთეტურ საფრთხეს. ამ თვალსაზრისით გადამწყვეტია გადაწყვეტილების 104-ე პარაგრაფი, რომელშიც სასამართლომ განსაზღვრა სამი ურთიერთდაკავშირებული კრიტერიუმი:

ა) არსებობს თუ არა დამაჯერებელი მტკიცებულებები იმისა, რომ დემოკრატიისათვის საფრთხე საკმარისად ახლოა;

ბ) შეიძლება თუ არა კონკრეტული ქმედებები და განცხადებები მიეწეროს პოლიტიკურ პარტიას, როგორც ორგანიზებულ ერთეულს;

გ) ქმნის თუ არა პარტიისათვის მიკუთვნებადი ქმედებებისა და განცხადებების ერთობლიობა დემოკრატიულ საზოგადოებასთან შეუთავსებელი პოლიტიკური ან საზოგადოებრივი მოდელის მკაფიო სურათს.

აღნიშნული კრიტერიუმები კომპლექსურ შეფასებას მოითხოვს და ვერ დაიყვანება მხოლოდ პოლიტიკური პარტიის პროგრამის ან მისი ცალკეული წევრების განცხადებების განხილვამდე. სასამართლოსათვის არსებითია როგორც შესაბამისი საფრთხის რეალურობა და სიახლოვე, ისე პარტიისათვის კონკრეტული ქმედებების მიკუთვნება და დემოკრატიული საზოგადოების ფუნდამენტურ პრინციპებთან შეუთავსებელი პოლიტიკური პროექტის არსებობა. ამასთან, Refah Partisi-ის საქმეში აკრძალვის კონვენციასთან თავსებადობის დასკვნა მიღებული იქნა კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასების საფუძველზე და არ ადგენს პოლიტიკური პარტიის ნებისმიერი არადემოკრატიული განცხადების გამო მისი ავტომატური დაშლის შესაძლებლობას.

3. პოლიტიკური პარტიის ინსტიტუციური პასუხისმგებლობა: DTP-ის გადაწყვეტილება

3.1. ინდივიდუალური ქმედების ორგანიზაციისათვის მიკუთვნება

პოლიტიკური პარტიის წევრებისა და ხელმძღვანელების ქმედებების ორგანიზაციისათვის მიკუთვნების საკითხისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2016 წლის 12 იანვრის გადაწყვეტილებას Party for a Democratic Society (DTP) and Others v. Turkey (№3840/10 და სხვა). აღნიშნული გადაწყვეტილების 93-ე პარაგრაფში სასამართლომ, Refah Partisi-ის §115-ზე მითითებით, განმარტა, რომ პარლამენტის წევრებისა და ადგილობრივი პოლიტიკური ხელმძღვანელების ქმედებები გარკვეულ გარემოებებში შეიძლება მიეწეროს პარტიას, თუკი ისინი გამოხატავს ორგანიზაციის მიზნებსა და განზრახვებს და წარმოაჩენს მის მიერ მხარდაჭერილ საზოგადოებრივ მოდელს. ამავე დროს, გადაწყვეტილების 95–96-ე პარაგრაფებში სასამართლომ მიუთითა, რომ პოლიტიკური ღონისძიების მონაწილეთა მიერ გარკვეული ლოზუნგების ან სიმბოლოების გამოყენება ვერ მიეწერებოდა პარტიის ხელმძღვანელებს მხოლოდ მათი ღონისძიებაზე დასწრების საფუძველზე, როდესაც არ იყო დადგენილი შესაბამისი მოქმედებების ორგანიზება ან წახალისება. გადაწყვეტილების 97-ე პარაგრაფში სასამართლომ აღიარა, რომ პარტიის ზოგიერთი წევრის ქმედება შესაძლოა ყოფილიყო უკანონო ან ძალადობის მხარდაჭერის გამომხატველი. თუმცა ასეთი გარემოების არსებობა თავისთავად ვერ წყვეტდა პოლიტიკური პარტიის სრული დაშლის აუცილებლობის საკითხს.

შესაბამისად, უნდა გაიმიჯნოს კონკრეტული პირის ქმედების უკანონობა, მისი ორგანიზაციისათვის მიკუთვნება და პარტიის აკრძალვის კონვენციური დასაშვებობა.

3.2. დუმილისა და ძალადობისაგან გაუმიჯნაობის მნიშვნელობა

DTP-ის გადაწყვეტილების 99-ე პარაგრაფში ევროპულმა სასამართლომ განმარტა, რომ ტერორიზმის კონტექსტში ძალადობის დაუგმობლობას შესაძლოა ჰქონდეს ირიბი პოლიტიკური მხარდაჭერის მნიშვნელობა. გარკვეულ გარემოებებში პოლიტიკური მოღვაწის დუმილი ან უმოქმედობა შეიძლება შეფასდეს მის აქტიურ განცხადებებთან და ქმედებებთან ერთად. ამასთან, გადაწყვეტილების მე-100 პარაგრაფში სასამართლომ ერთმანეთისაგან გამიჯნა შესაბამისი უმოქმედობის გამო სახელმწიფოს გარკვეული რეაგირების დასაშვებობა და პოლიტიკური პარტიის სრული დაშლის აუცილებლობა. სასამართლომ მიიჩნია, რომ პარტიის მიერ საკუთარი წევრებისა და ადგილობრივი ხელმძღვანელების ისეთი ქმედებებისაგან გაუმიჯნაობა, რომლებიც შეიძლება აღქმულიყო ტერორიზმის ირიბ მხარდაჭერად, შესაძლოა ქმნიდეს გარკვეული ღონისძიების გამოყენების მწვავე საზოგადოებრივ საჭიროებას. თუმცა ამის შემდეგ დამოუკიდებლად უნდა შეფასებულიყო, იყო თუ არა სწორედ პარტიის დაშლა თანაზომიერი ღონისძიება. გადაწყვეტილების 101-ე პარაგრაფში სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის სრული აკრძალვა შეიძლება გამართლდეს მხოლოდ განსაკუთრებით სერიოზული გარემოებებით, რომლებიც შეეხება პოლიტიკურ პლურალიზმს ან დემოკრატიის ფუნდამენტურ პრინციპებს. ამავე გადაწყვეტილების 104-ე პარაგრაფში სასამართლომ განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია იმ გარემოებას, რომ თურქეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ აირჩია ყველაზე მკაცრი ღონისძიება, პარტიის სრული დაშლა, მაშინ, როდესაც ეროვნული სამართალი ითვალისწინებდა უფრო მსუბუქ სანქციასაც, სახელმწიფო დაფინანსების ნაწილობრივ ან სრულად შეწყვეტის სახით. გადაწყვეტილების 105–108-ე პარაგრაფებში ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, რომ ეროვნული სასამართლოს მიერ სათანადოდ არ იყო შეფასებული პარტიის ხელმძღვანელთა განცხადებების ისტორიული და პოლიტიკური კონტექსტი, მათ შორის კონფლიქტის მშვიდობიანი მოგვარებისათვის შუამავლის როლის შესრულების სურვილი. შესაბამისად, გადაწყვეტილების 99-ე და მე-100 პარაგრაფები არ შეიძლება განიმარტოს 104–110-ე პარაგრაფებისაგან დამოუკიდებლად: სასამართლომ ერთმანეთისაგან გამიჯნა სახელმწიფოს მხრიდან ჩარევის შესაძლო გამამართლებელი საფუძვლის არსებობა და პოლიტიკური პარტიის სრული დაშლის პროპორციულობა. სწორედ ამ უკანასკნელი შეფასების შედეგად დადგინდა კონვენციის მე-11 მუხლის დარღვევა.

სასამართლომ აგრეთვე განმარტა, რომ პარტიის ხელმძღვანელთა მიერ PKK-ის ტერორისტულ ორგანიზაციად მოხსენიებაზე უარი კონკრეტულ კონტექსტში აუცილებლად არ ნიშნავდა ძალადობის მხარდაჭერას (§108). გადაწყვეტილების 109–111-ე პარაგრაფებში სასამართლომ საბოლოოდ დაადგინა, რომ შესაბამისი გარემოებები არ ამართლებდა მთელი პოლიტიკური პარტიის დაშლას და გამოყენებული ღონისძიება არ აკმაყოფილებდა კონვენციის მე-11 მუხლის მოთხოვნებს. ამრიგად, DTP-ის გადაწყვეტილება ადასტურებს, რომ პარტიის წევრთა ქმედებებისაგან გაუმიჯნაობას შეიძლება ჰქონდეს სამართლებრივი მნიშვნელობა, მაგრამ ეს გარემოება დამოუკიდებლად არ ათავისუფლებს სასამართლოს პარტიის სრული აკრძალვის აუცილებლობის დასაბუთებისაგან.

3.3. აკრძალვის გავლენა ამომრჩეველთა უფლებებზე

DTP-ის საქმეში პოლიტიკური პარტიის დაშლას მოჰყვა მისი თანათავმჯდომარეების საპარლამენტო მანდატების შეწყვეტა და სხვა დამატებითი სამართლებრივი შეზღუდვები. ევროპულმა სასამართლომ, კონვენციის მე-11 მუხლთან ერთად, პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის დარღვევაც დაადგინა. სასამართლომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა იმ გარემოებას, რომ არჩეული წარმომადგენლების უფლებამოსილების შეწყვეტა ზემოქმედებდა ამომრჩეველთა მიერ გამოხატულ სუვერენულ ნებაზე. აღნიშნული განმარტება ადასტურებს, რომ პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის შედეგები უნდა შეფასდეს არა მხოლოდ ორგანიზაციის, არამედ პოლიტიკური მონაწილეობისა და წარმომადგენლობითი დემოკრატიის კონსტიტუციური გარანტიების თვალსაზრისითაც.

4. Herri Batasuna-ის საქმე და მისი ფაქტობრივი თავისებურებები

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს 2009 წლის 30 ივნისის გადაწყვეტილებაში Herri Batasuna and Batasuna v. Spain (№25803/04 და №25817/04) კონვენციის მე-11 მუხლის დარღვევა არ დადგინდა. აღნიშნული საქმე შეეხებოდა ესპანეთის ეროვნული სასამართლოების მიერ დადგენილ კავშირებს პოლიტიკურ პარტიებსა და ტერორისტულ ორგანიზაცია ETA-ს შორის.

ევროპულმა სასამართლომ შეაფასა არა იზოლირებული განცხადებები, არამედ პოლიტიკური ორგანიზაციების საქმიანობის ერთობლიობა, მათი ურთიერთკავშირი ტერორისტულ ორგანიზაციასთან და შესაბამისი ისტორიული კონტექსტი. გადაწყვეტილების 88-ე პარაგრაფში სასამართლომ გაითვალისწინა, რომ ტერორისტული საქმიანობის მრავალწლიანი ისტორიის პირობებში ძალადობის დაგმობაზე უარი შეიძლება აღქმულიყო ტერორიზმის ირიბ მხარდაჭერად. თუმცა აღნიშნული განმარტება არ ადგენს უნივერსალურ წესს, რომლის მიხედვითაც პოლიტიკური პარტიის მიერ ნებისმიერი ძალადობრივი ქმედების დაუყოვნებლივ დაუგმობლობა დამოუკიდებლად ამართლებს პარტიის აკრძალვას. სასამართლოს დასკვნისათვის არსებითი მნიშვნელობა ჰქონდა ტერორისტულ ორგანიზაციასთან ეროვნული სასამართლოების მიერ დადგენილ ფაქტობრივ კავშირებსა და შესაბამისი საქმიანობის ერთობლივ ხასიათს (§§87–89). განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია გადაწყვეტილების 84-ე პარაგრაფი, რომელშიც განხილულია ფორმალურად განსხვავებული პოლიტიკური ორგანიზაციების ფაქტობრივი ერთიანობის საკითხი.

ამგვარი ერთიანობის დადგენის შესაძლებლობა არ ნიშნავს, რომ პოლიტიკური პარტიების თანამშრომლობა, საარჩევნო კოალიცია ან იდეოლოგიური მსგავსება თავისთავად წარმოშობს ერთიან ინსტიტუციურ პასუხისმგებლობას. პოლიტიკური თანამშრომლობისა და რეალური ორგანიზაციული ერთიანობის გამიჯვნა მოითხოვს კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების შეფასებას.

ამდენად, Herri Batasuna-ის გადაწყვეტილების სამართლებრივი მნიშვნელობა უნდა განისაზღვროს მისი განსაკუთრებული ფაქტობრივი გარემოებების გათვალისწინებით. მისი გამოყენება ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ძალადობის დაუგმობლობის ან პოლიტიკური თანამშრომლობის ცალკეული ფაქტების სხვა საქმეებთან ფორმალურ მსგავსებას.

5. ისტორიული მემკვიდრეობა და პოლიტიკური ორგანიზაციის მიმდინარე პასუხისმგებლობა

პოლიტიკური პარტიის ისტორიული საქმიანობისა და ორგანიზაციული მემკვიდრეობის შეფასებისათვის მნიშვნელოვანია ევროპული სასამართლოს ორი გადაწყვეტილების შედარება.

საქმეში Partidul Comunistilor (Nepeceristi) and Ungureanu v. Romania (2005) სასამართლომ კონვენციის მე-11 მუხლის დარღვევა დაადგინა. შესაბამისი პარტიის რეგისტრაციაზე უარი უკავშირდებოდა კომუნისტურ იდეოლოგიასა და რუმინეთის ტოტალიტარულ წარსულს, თუმცა სასამართლომ გაითვალისწინა, რომ პარტიის პროგრამა აღიარებდა დემოკრატიულ პრინციპებს და არ შეიცავდა ძალადობის ან დემოკრატიული წყობილების გაუქმების მოწოდებას.

სხვა დასკვნამდე მივიდა სასამართლო 2021 წლის 30 ნოემბრის საქმეში The Committee for the Organisation and for the Registration of the Romanian Communist Party v. Romania, სადაც რეგისტრაციაზე უარის კონვენციასთან შეუთავსებლობა არ დადგინდა. სასამართლომ გაითვალისწინა ეროვნული ორგანოების შეფასებები პოლიტიკური პროგრამისა და წარსულ ტოტალიტარულ რეჟიმთან მისი შესაძლო კავშირის შესახებ.

აღნიშნული გადაწყვეტილებები ადასტურებს, რომ ისტორიული გამოცდილების მნიშვნელობა უნდა შეფასდეს კონკრეტული ორგანიზაციის პროგრამასთან, საქმიანობასთან და შესაბამისი საფრთხის დამადასტურებელ გარემოებებთან კავშირში.

ამასთან, ორივე საქმე ეხებოდა პოლიტიკური პარტიის რეგისტრაციას და არა უკვე მოქმედი პარტიის დაშლას. შესაბამისად, მათი გამოყენება პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საქმეში საჭიროებს ჩარევის განსხვავებული ინტენსივობის გათვალისწინებას. ისტორიული პოლიტიკური ასოციაცია თავისთავად ვერ ჩაანაცვლებს კონკრეტული ორგანიზაციის მიზნის, ინსტიტუციური უწყვეტობისა და შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის დამოუკიდებელ დადგენას.

6. გერმანიის საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა: არაკონსტიტუციური მიზანი და მისი განხორციელების პოტენციალი

შედარებით-სამართლებრივი თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 იანვრის გადაწყვეტილება საქმეზე №2 BvB 1/13, რომელიც შეეხებოდა გერმანიის ნაციონალურ-დემოკრატიული პარტიის (NPD) აკრძალვის მოთხოვნას. სასამართლომ დაადგინა, რომ პარტია ისახავდა თავისუფალი დემოკრატიული კონსტიტუციური წყობილების წინააღმდეგ მიმართულ მიზნებს და მათ მისაღწევად აქტიურ საქმიანობას ახორციელებდა, თუმცა აკრძალვის მოთხოვნა არ დააკმაყოფილა. გერმანიის ძირითადი კანონის 21-ე მუხლის მე-2 პუნქტის განმარტებისას სასამართლომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა მიანიჭა არაკონსტიტუციური მიზნის განხორციელების პოტენციალს (Potentialität). აღნიშნული მიდგომის თანახმად, მხოლოდ არაკონსტიტუციური მიზნის არსებობა არ იყო საკმარისი პარტიის სრული აკრძალვისათვის; საჭირო იყო კონკრეტული და მნიშვნელოვანი გარემოებები, რომლებიც მიზნის განხორციელების რეალურ შესაძლებლობაზე მიუთითებდა.

შეფასებისას მნიშვნელობა მიენიჭა პარტიის პოლიტიკურ გავლენას, ორგანიზაციულ რესურსებს, საარჩევნო შედეგებსა და საქმიანობის ფაქტობრივ შესაძლებლობებს. თუმცა აღნიშნული კრიტერიუმი გამომდინარეობს გერმანიის ძირითადი კანონის სპეციალური ნორმატიული მოწესრიგებიდან და არ შეიძლება ავტომატურად იქნეს მიჩნეული საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გათვალისწინებულ დამატებით მატერიალურ პირობად. მისი მნიშვნელობა შედარებით-სამართლებრივია: გადაწყვეტილება წარმოაჩენს პოლიტიკური პარტიის მიზნის არაკონსტიტუციურობისა და მისი სრული აკრძალვის აუცილებლობის ერთმანეთისაგან გამიჯვნის მნიშვნელობას.

7. ვენეციის კომისიისა და ეუთო/ოდირის სტანდარტები

პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის შეფასებისათვის მნიშვნელოვან განმარტებით წყაროს წარმოადგენს ვენეციის კომისიის დოკუმენტი Guidelines on Prohibition and Dissolution of Political Parties and Analogous Measures, CDL-INF(2000)001. სახელმძღვანელო პოლიტიკური პარტიის აკრძალვას განიხილავს განსაკუთრებულ ღონისძიებად, რომლის გამოყენებაც მოითხოვს მკაცრ სამართლებრივ საფუძველსა და სათანადო სასამართლო კონტროლს.

დოკუმენტის მესამე პრინციპი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ძალადობის გამოყენებას ან მის მხარდაჭერას დემოკრატიული კონსტიტუციური წესრიგის დასამხობად. ამავე პრინციპის თანახმად, კონსტიტუციის მშვიდობიანი ცვლილების მოთხოვნა თავისთავად არ არის პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საკმარისი საფუძველი.

მეოთხე პრინციპი ხაზს უსვამს, რომ პოლიტიკური პარტიისათვის დაუშვებელია მისი წევრების ისეთი ინდივიდუალური ქმედებების ავტომატური მიკუთვნება, რომლებიც პარტიის მიერ არ არის უფლებამოსილების ფარგლებში სანქცირებული.

მეხუთე და მეექვსე პრინციპები განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს აკრძალვის ღონისძიების უკიდურეს ხასიათს, რეალური საფრთხის შეფასებას, თანაზომიერებასა და სათანადო სასამართლო დასაბუთებას, ხოლო მეშვიდე პრინციპი ადგენს დამოუკიდებელი სასამართლოს მიერ სათანადო პროცესუალური გარანტიების დაცვით გადაწყვეტილების მიღების მნიშვნელობას. აღნიშნული მიდგომები განვითარებულია ვენეციის კომისიისა და ეუთო/ოდირის 2020 წლის ერთობლივ სახელმძღვანელოში Guidelines on Political Party Regulation, Second Edition, CDL-AD(2020)032. ამასთან, აუცილებელია წყაროთა იერარქიის დაცვა: ვენეციის კომისიის სახელმძღვანელოები არ წარმოადგენს სავალდებულო სასამართლო გადაწყვეტილებებს ან საერთაშორისო ხელშეკრულებებს. ისინი გამოიყენება ევროპული კონსტიტუციური სტანდარტების განმარტებით და შედარებით წყაროებად. მათი მნიშვნელობა საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის განმარტებისათვის მდგომარეობს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის განსაკუთრებული ხასიათის, ინდივიდუალური და ინსტიტუციური პასუხისმგებლობის გამიჯვნისა და სასამართლო კონტროლის მაღალი სტანდარტების ხაზგასმაში.

8. საერთაშორისო სტანდარტების მნიშვნელობა საქართველოს კონსტიტუციის განმარტებისათვის

ზემოაღნიშნული საერთაშორისო და შედარებითი პრაქტიკიდან იკვეთება რამდენიმე სამართლებრივი განსხვავება, რომელთა დაცვასაც არსებითი მნიშვნელობა აქვს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის კონსტიტუციური შეფასებისათვის.

პირველ რიგში, უნდა გაიმიჯნოს დემოკრატიული ცვლილების მოთხოვნა და კონსტიტუციური წესრიგის წინააღმდეგ მიმართული საქმიანობა; პოლიტიკური შეხედულების გამოხატვა და ძალადობის მხარდაჭერა; ინდივიდუალური ქმედება და პარტიის ინსტიტუციური საქმიანობა; პოლიტიკური თანამშრომლობა და რეალური ორგანიზაციული ერთიანობა. ამავე დროს, ისტორიული პოლიტიკური პასუხისმგებლობა არ უნდა გაიგივდეს კონკრეტული ორგანიზაციის დღევანდელ კონსტიტუციურ მდგომარეობასთან, ხოლო სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული სამართლებრივი რეაგირების დასაშვებობა, პოლიტიკური პარტიის სრული აკრძალვის აუცილებლობასთან. ამგვარი განსხვავებების უგულებელყოფა შექმნიდა პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის მატერიალური საფუძვლების გაფართოებითი განმარტების საფრთხეს.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა ადგენს გაერთიანების თავისუფლებაში ჩარევის კონვენციურ შეზღუდვებს, მაგრამ არ ქმნის საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გაუთვალისწინებელ დამოუკიდებელ მატერიალურ საფუძვლებს. შესაბამისად, ეროვნული კონსტიტუციური საფუძვლის არსებობა უნდა შეფასდეს საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით, ხოლო შესაბამისი ჩარევის აუცილებლობა და თანაზომიერება, აგრეთვე ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მოთხოვნების გათვალისწინებით.

საერთაშორისო და შედარებითი პრაქტიკის ამგვარი გამოყენება უზრუნველყოფს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სამართლებრივი სტანდარტების განსაზღვრულობას და გამორიცხავს ცალკეული პრეცედენტის კონტექსტიდან მოწყვეტით ისეთ განმარტებას, რომელიც გააფართოებდა სახელმწიფოს მიერ პოლიტიკური თავისუფლების შეზღუდვის უფლებამოსილებას.

III. №1979 კონსტიტუციური სარჩელის სამართლებრივი არგუმენტაციის შეფასება

1. კონსტიტუციური კონტროლის საგანი და სამართლებრივი შეფასების ფარგლები

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს წარმოებაში არსებული №1979 კონსტიტუციური სარჩელით მოთხოვნილია ხუთი პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის არაკონსტიტუციურად ცნობა და მათი აკრძალვა. სასარჩელო მოთხოვნა ეფუძნება საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფისა და ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევის საფუძვლებს.

სარჩელში ამ მოთხოვნის დასასაბუთებლად წარმოდგენილია სხვადასხვა პერიოდისა და სამართლებრივი ბუნების გარემოებები, მათ შორის 2004–2012 წლებში სახელმწიფო ხელისუფლების განხორციელებისას ადამიანის უფლებათა დარღვევები, პოლიტიკური პარტიების შემდგომი თანამშრომლობა, არჩევნების შედეგების ლეგიტიმურობის უარყოფა, საპროტესტო მოქმედებები და ქვეყნის საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკასთან დაკავშირებული პოლიტიკური პოზიციები.

აღნიშნული გარემოებების სამართლებრივი შეფასებისას აუცილებელია გაიმიჯნოს კონკრეტული ფაქტის მნიშვნელობა პოლიტიკური პასუხისმგებლობის, ინდივიდუალური სამართლებრივი პასუხისმგებლობისა და პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სპეციალური კონსტიტუციური წარმოების ფარგლებში.

პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის არაკონსტიტუციურად ცნობის საკითხი არ წარმოადგენს მისი პოლიტიკური ისტორიის ზოგად შეფასებას. საკონსტიტუციო სასამართლოს გადასაწყვეტია კონკრეტული სამართლებრივი საკითხი: დასტურდება თუ არა შესაბამისი პოლიტიკური ორგანიზაციის მიმართ საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული რომელიმე მატერიალური საფუძვლის არსებობა. შესაბამისად, სასამართლო შეფასების საგანი უნდა იყოს არა ისტორიული ან პოლიტიკური გარემოებების ზოგადი სიმძიმე, არამედ მათი სამართლებრივი შესაბამისობა აკრძალვის კონკრეტულ კონსტიტუციურ წინაპირობებთან. ამასთან, სხვადასხვა გარემოების ერთობლივი შეფასება არ გამორიცხავს მათი დამოუკიდებელი სამართლებრივი მნიშვნელობის განსაზღვრის აუცილებლობას. ერთი ფაქტის კონსტიტუციური რელევანტურობა ვერ ჩაითვლება სხვა ფაქტების სამართლებრივი კვალიფიკაციის წინასწარ დადგენის საფუძვლად.

2. ადამიანის უფლებათა დარღვევები და კონსტიტუციური წყობილების დამხობის მიზნის არსებობა

№1979 სარჩელის ერთ-ერთი ცენტრალური სამართლებრივი არგუმენტი ემყარება ადამიანის უფლებათა მძიმე და სისტემური დარღვევების კონსტიტუციური წყობილების ხელყოფასთან დაკავშირებას.

მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი და ადამიანის ძირითადი უფლებები საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების განუყოფელი ელემენტებია, რის საფუძველზეც ადამიანის უფლებათა სისტემური დარღვევები კონსტიტუციური წყობილების ხელყოფად უნდა შეფასდეს.

საქართველოს კონსტიტუციის მე-4 მუხლით აღიარებული სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპი და ადამიანის ძირითადი უფლებების დაცვა მართლაც წარმოადგენს კონსტიტუციური წესრიგის ფუნდამენტურ საფუძვლებს. მათი დარღვევა შეიძლება იწვევდეს მძიმე სამართლებრივ პასუხისმგებლობას და სახელმწიფოს კონსტიტუციური ფუნქციონირების არსებით პრობლემებზე მიუთითებდეს. თუმცა ამ დებულებებიდან არ გამომდინარეობს, რომ კონსტიტუციური წყობილების შემადგენელი ნებისმიერი ფუნდამენტური პრინციპის დარღვევა სამართლებრივად იდენტურია ამ წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის მიზნისა. ამგვარი გაიგივება საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული სპეციალური საფუძვლის გაფართოებითი განმარტების საფრთხეს წარმოშობდა.

ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტი, მათ შორის საერთაშორისო სასამართლოს გადაწყვეტილებით დადასტურებული დარღვევა, შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს შესაბამისი პოლიტიკური საქმიანობის შესაფასებლად. თუმცა მისი პარტიის აკრძალვის საფუძვლად გამოყენება მოითხოვს დამატებით სამართლებრივ დასაბუთებას, კერძოდ, იმის დადგენას, რომ შესაბამისი ფაქტები კონკრეტულ პოლიტიკურ ორგანიზაციას მიეკუთვნება და ადასტურებს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გათვალისწინებულ აკრძალულ მიზანს ან საქმიანობას. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სახელმწიფოს საერთაშორისო პასუხისმგებლობისა და პოლიტიკური პარტიის ინსტიტუციური პასუხისმგებლობის გამიჯვნას.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ საქართველოს მიმართ კონვენციის დარღვევის დადგენა ადასტურებს სახელმწიფოს საერთაშორისო-სამართლებრივი პასუხისმგებლობის შესაბამის საფუძველს. თუმცა ამგვარი გადაწყვეტილება, თუ მასში დამოუკიდებლად არ არის შეფასებული შესაბამისი პარტიის ინსტიტუციური საქმიანობა, თავისთავად არ ადგენს პოლიტიკური ორგანიზაციის აკრძალვის კონსტიტუციურ წინაპირობებს. შესაბამისად, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საკითხში ადამიანის უფლებათა ისტორიული დარღვევების გამოყენება მოითხოვს არა მხოლოდ მათი ფაქტობრივი არსებობის დადგენას, არამედ კონკრეტული პოლიტიკური ორგანიზაციის მიზანთან და კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ საფუძველთან მათი კავშირის დამოუკიდებელ დასაბუთებას.

3. არჩევნების ლეგიტიმურობის უარყოფა და კონსტიტუციური წყობილების წინააღმდეგ მიმართული საქმიანობა

სარჩელში განვითარებულია მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც პოლიტიკური პარტიის ვალდებულებაა, უსაფუძვლოდ არ უარყოს კონსტიტუციისა და საარჩევნო კანონმდებლობის შესაბამისად არჩეული სახელმწიფო ორგანოების ლეგიტიმურობა. მოსარჩელე არჩევნების შედეგების უარყოფას უკავშირებს დემოკრატიული პრინციპებისა და ხალხის ნების მიზანმიმართულ უგულებელყოფას.

აღნიშნული საკითხის შეფასებისას აუცილებელია სახელმწიფოს ორგანოს სამართლებრივი უფლებამოსილების არსებობისა და მისი პოლიტიკური ლეგიტიმურობის შესახებ შეხედულებების ერთმანეთისაგან გამიჯვნა. დემოკრატიული კონსტიტუციური წესრიგი ეფუძნება არა მხოლოდ არჩევნების გზით სახელმწიფო ხელისუფლების ფორმირებას, არამედ მოქალაქეებისა და პოლიტიკური ორგანიზაციების შესაძლებლობასაც, შეაფასონ და გააკრიტიკონ არჩევნების პროცესი, შედეგები და ხელისუფლების მიერ საკუთარი მანდატის განხორციელება.

პოლიტიკური პარტიის მიერ არჩევნების შედეგების გაპროტესტება, მათი კანონიერების სადავოდ ქცევა, ხელახალი არჩევნების მოთხოვნა ან შესაბამის სახელმწიფო ორგანოთა პოლიტიკური ლეგიტიმურობის უარყოფა თავისთავად არ წარმოადგენს კონსტიტუციური წყობილების დამხობის მიზნის სამართლებრივ მტკიცებულებას. ამგვარი პოზიცია შეიძლება იყოს როგორც სამართლებრივად საფუძვლიანი, ისე დაუსაბუთებელი; თუმცა მისი სისწორე და კონსტიტუციის 23-ე მუხლით აკრძალული მიზნის არსებობა განსხვავებული საკითხებია. ამავე დროს, პოლიტიკური პროტესტის ფარგლებში განხორციელებული კონკრეტული ქმედება შეიძლება გასცდეს კონსტიტუციით დაცული პოლიტიკური გამოხატვის ფარგლებს და წარმოშვას შესაბამისი სამართლებრივი პასუხისმგებლობა.

თუმცა კონკრეტული სამართალდარღვევის არსებობიდან პოლიტიკური პარტიის სრული აკრძალვის საფუძვლის გამომდინარეობა მოითხოვს დამოუკიდებლად დადგინდეს ქმედების პარტიისათვის მიკუთვნება, მისი მიზანი და შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის მატერიალური ელემენტები. აღნიშნული განსხვავება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც სამართლებრივი შეფასება ეფუძნება საპროტესტო გამოსვლებში გამოყენებულ ცალკეულ პოლიტიკურ გამონათქვამებს. პოლიტიკური განცხადების შინაარსი უნდა განისაზღვროს მისი სრული კონტექსტის, ავტორის ორგანიზაციული სტატუსის, განცხადებასთან დაკავშირებული ფაქტობრივი მოქმედებებისა და შესაბამისი პოლიტიკური ორგანიზაციის საქმიანობის გათვალისწინებით. მხოლოდ კონკრეტული გამონათქვამის მკვეთრი, რადიკალური ან ორაზროვანი ფორმულირება ვერ ჩაანაცვლებს კონსტიტუციურად აკრძალული მიზნის არსებობის დასაბუთებას.

4. ისტორიული პასუხისმგებლობა, პოლიტიკური კოალიციები და ორგანიზაციული მიკუთვნების პრობლემა

№1979 სარჩელში რამდენიმე პოლიტიკური პარტიის საქმიანობა განხილულია ურთიერთდაკავშირებულ პოლიტიკურ პროცესად. მოსარჩელე ეყრდნობა პოლიტიკური გაერთიანებების ისტორიულ კავშირებს, საერთო პოლიტიკური პოზიციების არსებობას, კოალიციურ თანამშრომლობასა და პარტიათა ხელმძღვანელების წარსულ საქმიანობას. ამგვარი გარემოებები შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს პოლიტიკური ორგანიზაციების ურთიერთმიმართების ფაქტობრივი სურათის შესასწავლად. თუმცა პოლიტიკური თანამშრომლობის არსებობასა და ერთიანი ინსტიტუციური პასუხისმგებლობის დადგენას შორის აუცილებელია სამართლებრივი საზღვრის დაცვა.

დემოკრატიულ პოლიტიკურ სისტემაში პარტიებს შორის თანამშრომლობა, საარჩევნო კოალიციების ჩამოყალიბება, ერთობლივი პოლიტიკური განცხადებები და საერთო კანდიდატების მხარდაჭერა წარმოადგენს პოლიტიკური საქმიანობის ჩვეულებრივ ფორმებს.

ასეთი თანამშრომლობა თავისთავად არ ნიშნავს შესაბამისი პოლიტიკური ორგანიზაციების სამართლებრივი დამოუკიდებლობის დაკარგვას.

ამასთან, ფორმალურად დამოუკიდებელ პოლიტიკურ ორგანიზაციებს შორის რეალური ორგანიზაციული ერთიანობის დადგენა სამართლებრივად შეუძლებელი არ არის. თუმცა ასეთი დასკვნა უნდა ეფუძნებოდეს სათანადო ფაქტობრივ გარემოებებს და არა მხოლოდ პოლიტიკური პოზიციების მსგავსებას ან თანამშრომლობის არსებობას. განსაკუთრებული სიფრთხილეა საჭირო მაშინ, როდესაც პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის მოთხოვნა ეყრდნობა მისი დღევანდელი ხელმძღვანელების მიერ სხვა ორგანიზაციის შემადგენლობაში ან სახელმწიფო თანამდებობაზე წარსულში განხორციელებულ მოქმედებებს.

ინდივიდუალური პოლიტიკური ბიოგრაფიის უწყვეტობა არ არის იდენტური პოლიტიკური ორგანიზაციის ინსტიტუციური უწყვეტობისა.

შესაბამისად, კონკრეტული პირის წარსული საქმიანობის შემდგომ შექმნილი პოლიტიკური პარტიისათვის მიკუთვნება მოითხოვს იმის დადგენას, რა სამართლებრივი და ორგანიზაციული კავშირი არსებობს შესაბამის ქმედებასა და იმ პოლიტიკურ ორგანიზაციას შორის, რომლის აკრძალვაც მოთხოვნილია. ამგვარი დასაბუთების აუცილებლობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევაში, როდესაც ისტორიული მოვლენა წინ უსწრებს შესაბამისი პოლიტიკური პარტიის სამართლებრივ დაფუძნებას. პოლიტიკური პარტიის რეგისტრაციის თარიღი თავისთავად არ გამორიცხავს მისი შესაძლო ორგანიზაციული წინამორბედის საქმიანობის სამართლებრივი მნიშვნელობის შეფასებას. თუმცა ამგვარი მემკვიდრეობა უნდა დადგინდეს კონკრეტული ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებების საფუძველზე. სხვა შემთხვევაში წარმოიშობოდა რისკი, რომ ერთი პოლიტიკური ორგანიზაციის ან კონკრეტული პირის საქმიანობა მტკიცებულებითი დასაბუთების გარეშე გახდებოდა სხვა, დამოუკიდებელი პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საფუძველი.

5. სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილებების პოლიტიკური შეფასება და დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობის ხელყოფის მიზანი

სარჩელის მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდება საქართველოს დამოუკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობისათვის საზიანოდ შეფასებულ ისტორიულ და მიმდინარე პოლიტიკურ მოქმედებებს.

მოსარჩელე ამ კონტექსტში განიხილავს 2004–2008 წლებში საქართველოს სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მიღებულ გადაწყვეტილებებს, 2008 წლის აგვისტოს ომთან დაკავშირებულ გარემოებებსა და 2012 წლის შემდგომ საგარეო და უსაფრთხოების პოლიტიკის საკითხებზე გამოთქმულ პოზიციებს. ამგვარი გარემოებების კონსტიტუციურ-სამართლებრივი შეფასებისას აუცილებელია ერთმანეთისაგან გაიმიჯნოს სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილების მიზანშეწონილობა, მისი სამართლებრივი შეფასება, დამდგარი შედეგი და პოლიტიკური პარტიისათვის მიკუთვნებული კონსტიტუციურად აკრძალული მიზანი.

სახელმწიფოებრივი გადაწყვეტილების მცდარობა ან მისი მძიმე შედეგები თავისთავად არ ადგენს, რომ გადაწყვეტილების მიმღებ პირს ან მის პოლიტიკურ ორგანიზაციას საქართველოს დამოუკიდებლობის ხელყოფა ან ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა ჰქონდა მიზნად. ამგვარი სამართლებრივი კვალიფიკაცია მოითხოვს შესაბამისი მიზნისა და მისი კონკრეტული პოლიტიკური პარტიისათვის მიკუთვნების დამოუკიდებელ დასაბუთებას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მიზეზობრივი კავშირის არსებობისა და აკრძალული მიზნის დადგენის ერთმანეთისაგან გამიჯვნა.

თუნდაც დადგინდეს, რომ კონკრეტულ სახელმწიფოებრივ გადაწყვეტილებას მოჰყვა ქვეყნის უსაფრთხოებისა თუ ტერიტორიული მდგომარეობისათვის მძიმე შედეგები, ამ გარემოებიდან ავტომატურად არ გამომდინარეობს დამოუკიდებლობის ან ტერიტორიული მთლიანობის ხელყოფის კონსტიტუციური მიზნის არსებობა. ამავე მიდგომას საჭიროებს საგარეოპოლიტიკური მოთხოვნებისა და განცხადებების შეფასებაც.

საერთაშორისო სანქციების მხარდაჭერა, სახელმწიფოს საგარეოპოლიტიკური კურსის კრიტიკა ან საერთაშორისო პარტნიორებისათვის პოლიტიკური მიმართვები შეიძლება განსხვავებულად შეფასდეს მათი მიზანშეწონილობისა და შესაძლო შედეგების თვალსაზრისით. თუმცა ასეთი პოლიტიკური პოზიციების არსებობა თავისთავად არ წარმოადგენს ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფის მიზნის საკმარის მტკიცებულებას. შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის დასადგენად აუცილებელია კონკრეტული პოლიტიკური ორგანიზაციისათვის მიკუთვნებადი მიზნის, ქმედებებისა და საქართველოს სუვერენული სახელმწიფოებრიობის ან ტერიტორიული მთლიანობის წინააღმდეგ მიმართული საქმიანობის ურთიერთკავშირის დადგენა.

განსხვავებული პოლიტიკური პოზიციის ქვეყნის ეროვნული ინტერესებისთვის საზიანოდ შეფასება არ შეიძლება ავტომატურად გადაიქცეს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ სამართლებრივ კვალიფიკაციად.

6. მტკიცებულებათა შეფასებისა და თითოეული პარტიის მიმართ დამოუკიდებელი დასაბუთების აუცილებლობა

№1979 კონსტიტუციური სარჩელის სამართლებრივი კონსტრუქციის შეფასება ცხადყოფს, რომ წარმოდგენილი გარემოებები მნიშვნელოვნად განსხვავდება მათი დროითი, ორგანიზაციული და სამართლებრივი ბუნებით. ამიტომ მათი ერთობლივი განხილვა ვერ ჩაანაცვლებს თითოეული პოლიტიკური პარტიის მიმართ აკრძალვის კონკრეტული მატერიალური საფუძვლის დამოუკიდებლად დადგენის აუცილებლობას. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ერთმანეთისაგან ფაქტობრივი გარემოების არსებობის, მისი კონკრეტული პოლიტიკური ორგანიზაციისათვის მიკუთვნებისა და შესაბამისი კონსტიტუციური ნორმის ფარგლებში სამართლებრივი კვალიფიკაციის გამიჯვნას.

აღნიშნული მიდგომა არ გამორიცხავს საერთო ფაქტობრივი გარემოებებისა და პოლიტიკური ორგანიზაციების ურთიერთკავშირების ერთობლივ გამოკვლევას. თუმცა ასეთი კავშირების არსებობა თავად უნდა იყოს სათანადოდ დასაბუთებული. კონსტიტუციური სარჩელის ფარგლებში მითითებული სხვა სასამართლოების გადაწყვეტილებები, სახელმწიფო ორგანოების დასკვნები, საჯარო განცხადებები და ისტორიული მასალები შეიძლება წარმოადგენდეს სამართლებრივად რელევანტურ მტკიცებულებებს. თუმცა მათი არსებობა არ ათავისუფლებს სასამართლოს პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის მატერიალური წინაპირობების დამოუკიდებელი შეფასებისაგან.

საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ განსახილველი საკითხის განსაკუთრებული ბუნებიდან გამომდინარე, აუცილებელია თითოეული პარტიის მიმართ დადგინდეს, რა კონკრეტული ქმედებები ან მიზნები მიეკუთვნება მას, რა მტკიცებულებები ადასტურებს შესაბამის გარემოებებს და კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებულ რომელ საფუძველს უკავშირდება ისინი. ამგვარი მიდგომა უზრუნველყოფს როგორც საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლით განსაზღვრული საფუძვლების ამომწურავი ხასიათის დაცვას, ისე პოლიტიკური პარტიის თავისუფლებაში ჩარევის საერთაშორისო სტანდარტებთან შესაბამის შეფასებას.

შესაბამისად, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სამართლებრივი შეფასება ვერ დაეფუძნება მხოლოდ ისტორიული მოვლენების ერთობლიობას, პოლიტიკურ ასოციაციებს, ორგანიზაციებს შორის თანამშრომლობას ან კონკრეტული გადაწყვეტილებების შედეგების უარყოფით შეფასებას, შესაბამისი პარტიისათვის კონსტიტუციურად აკრძალული მიზნის ან საქმიანობის არსებობის დამოუკიდებელი დასაბუთების გარეშე.

IV. საქართველოს კონსტიტუციური მემკვიდრეობა და საბოლოო სამართლებრივი დასკვნები

1. 1921 წლის კონსტიტუციური მემკვიდრეობა და პოლიტიკური გაერთიანების თავისუფლება

საქართველოს მოქმედი კონსტიტუციის პრეამბულა პირდაპირ აღიარებს საქართველოს 1921 წლის კონსტიტუციის ისტორიულ-სამართლებრივ მემკვიდრეობას. აღნიშნული ჩანაწერი მხოლოდ ისტორიული მნიშვნელობის მითითება არ არის; იგი წარმოადგენს კონსტიტუციის განმარტებისათვის მნიშვნელოვან ღირებულებით საფუძველს, რომელიც თანამედროვე საქართველოს სახელმწიფოებრივ მოწყობას პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკის კონსტიტუციურ ტრადიციასთან აკავშირებს.

საქართველოს დამფუძნებელი კრების მიერ 1921 წლის 21 თებერვალს მიღებული კონსტიტუცია განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა დემოკრატიული მმართველობის, მოქალაქეთა პოლიტიკური უფლებებისა და გაერთიანების თავისუფლების დაცვას.

1921 წლის კონსტიტუციის 35-ე მუხლი ადგენდა: „საქართველოს რესპუბლიკის მოქალაქეებს უფლება აქვთ მთავრობის წინასწარ ნებადაურთველად დააარსონ საპროფესიო და სხვა ყოველგვარი კავშირი, თუ მისი მიზანი კანონით არ არის აკრძალული; კავშირის გაუქმება მხოლოდ სასამართლოს დადგენილებით შეიძლება.“ აღნიშნული ნორმის შინაარსიდან იკვეთება ორი მნიშვნელოვანი კონსტიტუციური პრინციპი:

პირველი - გაერთიანების თავისუფლება აღიარებული იყო მოქალაქის უფლებად, რომლის განხორციელება არ საჭიროებდა სახელმწიფო ხელისუფლების წინასწარ ნებართვას.

მეორე - გაერთიანების არსებობის შეწყვეტა ექვემდებარებოდა სასამართლო კონტროლს.

1921 წლის კონსტიტუციის 35-ე მუხლი გაერთიანების გაუქმებას სასამართლოს გადაწყვეტილებას უკავშირებდა, რითაც მისი არსებობის შეწყვეტას განსაკუთრებულ ინსტიტუციურ გარანტიას უქვემდებარებდა. აღნიშნული ნორმა, თანამედროვე კონსტიტუციური მოწესრიგებისაგან განსხვავებულ ისტორიულ პირობებში, გამოხატავდა გაერთიანების თავისუფლების სასამართლო დაცვის მნიშვნელობას.

საქართველოს მოქმედი კონსტიტუცია პოლიტიკური პარტიების მიმართ უფრო სპეციალიზებულ სამართლებრივ მოწესრიგებას ადგენს. მისი 23-ე მუხლი განსაზღვრავს როგორც პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების გარანტიას, ისე საქმიანობის დაუშვებლობის კონკრეტულ საფუძვლებს და აკრძალვის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების ექსკლუზიურ სასამართლო კომპეტენციას.

ამრიგად, მიუხედავად ისტორიულ და ნორმატიულ კონტექსტებს შორის არსებული განსხვავებებისა, ორივე კონსტიტუციურ მოდელში იკვეთება გაერთიანების თავისუფლების დაცვისა და მისი არსებობის შეწყვეტის სასამართლო კონტროლისადმი დაქვემდებარების საერთო პრინციპი.

ამასთან, 1921 წლის კონსტიტუციის 35-ე მუხლი არ წარმოადგენს მოქმედი კონსტიტუციის 23-ე მუხლით გათვალისწინებული პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის მატერიალური საფუძვლების უშუალო წყაროს. მისი მნიშვნელობა ისტორიულ-სისტემური განმარტებით შემოიფარგლება. საქართველოს მოქმედი კონსტიტუციის პრეამბულაში 1921 წლის კონსტიტუციური მემკვიდრეობის აღიარება მხარს უჭერს ისეთი განმარტების უპირატესობას, რომელიც პოლიტიკური გაერთიანების თავისუფლებას დემოკრატიული სახელმწიფოებრივი წესრიგის არსებით ელემენტად განიხილავს და მისი შეწყვეტის უფლებამოსილებას მკაფიო სამართლებრივ წინაპირობებს უქვემდებარებს. ამ თვალსაზრისით, პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის საკითხში სასამართლო კონტროლის განსაკუთრებული მნიშვნელობა წარმოადგენს არა მხოლოდ თანამედროვე ევროპული კონსტიტუციონალიზმის მოთხოვნას, არამედ ქართული კონსტიტუციური ტრადიციის ისტორიულად ჩამოყალიბებულ პრინციპსაც.

2. საბოლოო სამართლებრივი დასკვნები

წინამდებარე სასამართლოს მეგობრის მოსაზრებაში განხილული ეროვნული კონსტიტუციური მოწესრიგების, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის, შედარებითი კონსტიტუციური სამართლისა და საქართველოს კონსტიტუციური მემკვიდრეობის სისტემური ანალიზის საფუძველზე, №1979 კონსტიტუციური სარჩელის განხილვისათვის არსებითად მიმაჩნია შემდეგი სამართლებრივი დასკვნები.

2.1. პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების განსაკუთრებული კონსტიტუციური მნიშვნელობა

პოლიტიკური პარტიის თავისუფლება წარმოადგენს არა მხოლოდ საქართველოს მოქალაქეთა ინდივიდუალურ უფლებას, არამედ პოლიტიკური პლურალიზმისა და წარმომადგენლობითი დემოკრატიის ინსტიტუციურ გარანტიას. პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის სამართლებრივი შედეგები სცდება შესაბამისი ორგანიზაციის ფარგლებს და შესაძლოა უშუალოდ შეეხოს ამომრჩეველთა პოლიტიკურ წარმომადგენლობასა და დემოკრატიულ კონკურენციას.

2.2. აკრძალვის მატერიალური საფუძვლების ამომწურავი ხასიათი

საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტი ამომწურავად განსაზღვრავს პოლიტიკური პარტიის შექმნისა და საქმიანობის დაუშვებლობის საფუძვლებს. აღნიშნული საფუძვლების განმარტება არ შეიძლება განხორციელდეს იმგვარად, რომ დემოკრატიისა და სამართლებრივი სახელმწიფოს ზოგადი პრინციპებიდან დამოუკიდებლად წარმოიშვას პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის ახალი მატერიალური წინაპირობები.

2.3. კონსტიტუციური წყობილებისა და მოქმედი პოლიტიკური ხელისუფლების გამიჯვნა

საქართველოს კონსტიტუციური წყობილება არ არის იდენტური მოქმედი მთავრობის, საპარლამენტო უმრავლესობის ან კონკრეტული პოლიტიკური ხელისუფლებისა. მათი შეცვლის მოთხოვნა, პოლიტიკური ლეგიტიმურობის უარყოფა ან საქმიანობის მკაცრი კრიტიკა თავისთავად არ წარმოადგენს კონსტიტუციური წყობილების დამხობის ან ძალადობით შეცვლის მიზანს.

შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის დასადგენად აუცილებელია აკრძალული მიზნის ან საქმიანობის კონკრეტული მატერიალური ელემენტების გამოკვლევა.

2.4. სახელმწიფოებრივი, ინდივიდუალური და პარტიული პასუხისმგებლობის გამიჯვნა

სახელმწიფო ორგანოს ან თანამდებობის პირის მიერ განხორციელებული ქმედება, მათ შორის ადამიანის უფლებათა მძიმე დარღვევა, თავისთავად არ წარმოადგენს შესაბამისი პოლიტიკური პარტიის ინსტიტუციური პასუხისმგებლობის დადასტურებას. ასეთი გარემოების პარტიის აკრძალვის საფუძვლად გამოყენება მოითხოვს კონკრეტული ქმედების პოლიტიკური ორგანიზაციისათვის მიკუთვნებისა და შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძვლის არსებობის დამოუკიდებელ დასაბუთებას.

2.5. პოლიტიკური თანამშრომლობისა და ორგანიზაციული ერთიანობის გამიჯვნა

პოლიტიკურ პარტიებს შორის თანამშრომლობა, კოალიციური შეთანხმება, საერთო პოლიტიკური პოზიციები ან ხელმძღვანელთა ისტორიული კავშირები თავისთავად არ ადასტურებს მათ რეალურ ორგანიზაციულ ერთიანობას. რამდენიმე პოლიტიკური პარტიის მიმართ ერთდროულად აკრძალვის მოთხოვნის არსებობა არ ცვლის თითოეული ორგანიზაციის მიმართ კონსტიტუციური საფუძვლის დამოუკიდებელი დადგენის აუცილებლობას.

2.6. ისტორიული გარემოებების სამართლებრივი მნიშვნელობა

წარსულში განხორციელებული ქმედებები შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს პოლიტიკური ორგანიზაციის მიზნებისა და საქმიანობის შესაფასებლად. თუმცა ისტორიული ფაქტის არსებობა და მისი პოლიტიკური ან სამართლებრივი სიმძიმე თავისთავად ვერ ჩაანაცვლებს შესაბამისი პოლიტიკური პარტიისათვის მისი მიკუთვნებისა და აკრძალვის კონსტიტუციური წინაპირობების დადგენას.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გარემოებების ინდივიდუალური შეფასება, რომლებიც წინ უსწრებს შესაბამისი პოლიტიკური ორგანიზაციის დაფუძნებას ან სხვა ორგანიზაციის საქმიანობას უკავშირდება.

2.7. პოლიტიკური პარტიის სრული აკრძალვის განსაკუთრებული სიმძიმე

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, პოლიტიკური პარტიის სრულ დაშლას განსაკუთრებულად მძიმე შედეგები შეიძლება მოჰყვეს პოლიტიკური პლურალიზმისა და მოქალაქეთა საარჩევნო უფლებების განხორციელებისათვის. კონკრეტული ქმედების შესაძლო უკანონობა, მისი პარტიისათვის მიკუთვნა ან სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული სამართლებრივი რეაგირების დასაშვებობა დამოუკიდებლად არ წყვეტს პარტიის სრული აკრძალვის აუცილებლობის საკითხს.

2.8. მტკიცებულებათა შეფასება და ინდივიდუალიზებული სასამართლო დასაბუთება

პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის შესახებ სასამართლო შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს კონკრეტული ფაქტობრივი გარემოებების დადგენას, მათი შესაბამისი პარტიისათვის მიკუთვნებას და კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გათვალისწინებული მატერიალური საფუძვლის არსებობის დამოუკიდებელ სამართლებრივ დასაბუთებას.

საერთო ისტორიული მოვლენების, პოლიტიკური კავშირებისა თუ ცალკეული განცხადებების ერთობლიობა ვერ ჩაანაცვლებს თითოეული პოლიტიკური ორგანიზაციის მიმართ აკრძალვის კონკრეტული წინაპირობების დადგენას.

3. დასკვნითი პოზიცია

პოლიტიკური პარტიის აკრძალვა დემოკრატიული სახელმწიფოს კონსტიტუციური უფლებამოსილების განსაკუთრებული ფორმაა, რომლის გამოყენება უნდა ეფუძნებოდეს მკაფიო, წინასწარ განსაზღვრულ და სათანადოდ დასაბუთებულ სამართლებრივ საფუძვლებს.

საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მე-3 პუნქტის ამომწურავი ხასიათი, პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების ინსტიტუციური მნიშვნელობა და ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციის მე-11 მუხლიდან გამომდინარე გარანტიები მოითხოვს, რომ აკრძალვის საკითხის განხილვისას დამოუკიდებლად შეფასდეს შესაბამისი კონსტიტუციური საფუძველი, პოლიტიკური ორგანიზაციის ინსტიტუციური პასუხისმგებლობა და სრული აკრძალვის აუცილებლობა.

ამგვარი სამართლებრივი მიდგომა უზრუნველყოფს დემოკრატიული კონსტიტუციური წესრიგის დაცვისა და პოლიტიკური პლურალიზმის შენარჩუნების ფუნდამენტური ინტერესების ურთიერთშეჯერებას.

წინამდებარე სასამართლოს მეგობრის მოსაზრების მიზანია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის აღნიშნული კონსტიტუციური და საერთაშორისო სამართლებრივი სტანდარტების წარმოდგენა და მათი განმარტების მეთოდოლოგიური საფუძვლების განსაზღვრა.

წინამდებარე მოსაზრება შემოიფარგლება №1979 კონსტიტუციურ სარჩელში წამოჭრილი სამართლებრივი საკითხების შეფასებით და არ წარმოადგენს სარჩელში მითითებული ფაქტობრივი გარემოებების დამოუკიდებელ დადგენას ან კონკრეტული პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის კონსტიტუციურობის შესახებ საბოლოო დასკვნას. მისი მიზანია იმ კონსტიტუციურ-სამართლებრივი საზღვრების განსაზღვრა, რომელთა დაცვაც აუცილებელია პოლიტიკური პარტიის აკრძალვის მოთხოვნის განხილვისას, პოლიტიკური თავისუფლების, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და დემოკრატიული პლურალიზმის პრინციპების შესაბამისად.

გამოყენებული სამართლებრივი წყაროები

საქართველოს კანონმდებლობა და სასამართლო პრაქტიკა

1. საქართველოს კონსტიტუცია, განსაკუთრებით პრეამბულა და მუხლები 1, 3, 4, 17, 22, 23 და 77.

2. საქართველოს 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუცია, მუხლი 35.

3. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 21 აპრილის №3/2/1277 გადაწყვეტილება, „გიორგი ლაბაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, სამოტივაციო ნაწილის §§1–5 და 14–17.

4. საქართველოს ორგანული კანონი „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“.

5. საქართველოს ორგანული კანონი „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა

6. United Communist Party of Turkey and Others v. Turkey, 30 January 1998, Application No. 19392/92, §§24–25, 42–47.

7. Socialist Party and Others v. Turkey, 25 May 1998, Application No. 21237/93, §§41–50.

8. Freedom and Democracy Party (ÖZDEP) v. Turkey [GC], 8 December 1999, Application No. 23885/94, §§39–45.

9. Yazar, Karataş, Aksoy and the People's Labour Party (HEP) v. Turkey, 9 April 2002, Applications Nos. 22723/93, 22724/93 and 22725/93, §49.

10. Refah Partisi (the Welfare Party) and Others v. Turkey [GC], 13 February 2003, Applications Nos. 41340/98, 41342/98, 41343/98 and 41344/98, §§98–115.

11. Partidul Comunistilor (Nepeceristi) and Ungureanu v. Romania, 3 February 2005, Application No. 46626/99.

12. Herri Batasuna and Batasuna v. Spain, 30 June 2009, Applications Nos. 25803/04 and 25817/04, §§79–93.

13. HADEP and Demir v. Turkey, 14 December 2010, Application No. 28003/03.

14. Party for a Democratic Society (DTP) and Others v. Turkey, 12 January 2016, Applications Nos. 3840/10 and others, განსაკუთრებით §§93–111.

15. The Committee for the Organisation and for the Registration of the Romanian Communist Party v. Romania, Decision of 30 November 2021.

შედარებითი კონსტიტუციური სამართალი და საერთაშორისო სტანდარტები

16. German Federal Constitutional Court, NPD Prohibition Proceedings, Judgment of 17 January 2017, 2 BvB 1/13.

17. Venice Commission, Guidelines on Prohibition and Dissolution of Political Parties and Analogous Measures, CDL-INF(2000)001, Principles 3–7.

18. Venice Commission and OSCE/ODIHR, Guidelines on Political Party Regulation, Second Edition, CDL-AD(2020)032.

განსახილველი საქმის მასალები

19. საქართველოს პარლამენტის წევრთა 2026 წლის 24 სექტემბრის №1979 კონსტიტუციური სარჩელი პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის კონსტიტუციურობისა და აკრძალვის საკითხზე.